Kind en jeugd

Kind en jeugd

Als ouder, leerkracht of pedagogisch professional wil je er alles aan doen om kinderen veilig te houden. Online is dat nog best een uitdaging: de ontwikkelingen gaan razendsnel en dat is vaak lastig bij te benen. In dit dossier bespreken we manieren om kinderen bescherming te bieden terwijl ze gebruikmaken van het internet.

Dit dossier is tot stand gekomen met medewerking van verschillende professionals op het gebied van cybersecurity, online privacy, pedagogiek en mediawijsheid. Speciale dank gaat uit naar:

  • Justine Pardoen - Bureau Jeugd en Media
  • Nikki Lee Janssen - Helpwanted
  • Simone Belt - Helpwanted
  • Saskia Kuijl - Netwerk Mediawijsheid
  • Geert Reynders - Stichting Tegen Internet Misstanden
  • Anita Reynders - Stichting Tegen Internet Misstanden

Het internet: leuk, maar soms gevaarlijk

Sociale media, spelletjes en online uitdagingen zijn leuk. Toch zijn er een aantal risico’s die kinderen online tegen kunnen komen. Deze bespreken wij stuk voor stuk. Ook geven we suggesties voor internetregels die je in de opvoeding van je kind kunt gebruiken en tips om de communicatie vloeiend te laten lopen. We hebben onder andere leeftijdsspecifieke tips en een uitgebreide gids over het gebruik van digitaal ouderlijk toezicht opgesteld om jouw leven een beetje gemakkelijker te maken.


De kansen die het internet biedt

Vóór we ons richten op de slechtere kant van het internet en je vertellen hoe je je kind zo veilig mogelijk houdt, richten we ons eerst op de positieve kanten van het internet.

Het internet heeft veel voordelen

Het internet is een goed en leerzaam hulpmiddel. Of kinderen nu informatie nodig hebben voor een huiswerkopdracht of een filmpje op YouTube willen kijken over hun favoriete tv-programma, het internet biedt het allemaal.

Ook kan het internet voor kinderen en jongeren een goed beginpunt zijn als ze meer willen weten over specifieke onderwerpen. Dit kan bijvoorbeeld gaan over de prik tegen meningokokken die ze moeten halen of de seksuele voorlichting die ze op school hebben gehad. Tegenwoordig googelen we als samenleving de gekste dingen. Kinderen doen dit ook: het is normaal om je vragen aan Google te stellen. Voel je daarom niet gekrenkt als je kind bijvoorbeeld al online onderzoek naar veranderingen tijdens de puberteit heeft gedaan vóórdat hij of zij naar jou toekomt. Een beetje basiskennis maakt zulke onderwerpen vaak juist beter bespreekbaar voor kinderen én jongeren.

Het internet is overal

Een ander kenmerk van het internet is dat het bijna universeel is. Zo'n 93% van de Nederlandse basisscholen en 89% van de Nederlandse middelbare scholen had in 2017 toegang tot het internet via glasvezel of coaxkabel. Volgens het CBS heeft 98 procent van de Nederlandse huishoudens toegang tot het internet. Veel apparaten - van gameconsoles tot smartwatches - hebben een internetverbinding nodig om goed te functioneren. Daarnaast is het internet steeds vaker een vereiste. Ook kinderen en jongeren kunnen er niet meer omheen. Tijdens hun jaren op school zullen ze vaak gebruik moeten maken van het internet. Kortom, het internet is overal.

Het web vormt een gigantisch deel van de moderne samenleving, waardoor het lastig is je kind zonder internet te laten opgroeien. Zelfs als je dat probeert, is het waarschijnlijk niet zo effectief als je had gehoopt. Verschillende studies wijzen uit dat kinderen het veiligst zijn als ze goed geïnformeerd worden. Een ban zorgt ervoor dat kinderen compleet onwetend blijven, waardoor ze juist heel kwetsbaar zijn. Het internet geeft kinderen niet alleen informatie over talloze zaken, maar leert ze ook om te gaan met verschillende soorten communicatie.

Zonder internet loop je al snel achter

Je bent misschien geneigd je kinderen te verbieden gebruik te maken van sommige apps of software. Dit kan echter averechts werken. Als alle klasgenootjes, vriendjes of vriendinnetjes WhatsAppen of op TikTok of Instagram zitten, kan het een negatief effect op het kind hebben als deze daar geen gebruik van mag maken. Weeg de voor- en nadelen van een verbod dus goed af. Misschien zie je zelf het nut niet in, maar dat betekent niet dat een bepaalde app niet belangrijk kan zijn voor de sociale ontwikkeling van je kind. Zorg altijd dat je je kind goed uit kunt leggen waarom ze iets wel of juist niet mogen.


Wat zijn de gevaren?

Het internet bevat veel gevaren, ook voor kinderen. In Amerika heeft één op de vijf kinderen weleens seksueel getinte berichten ontvangen. Zo'n 60% van alle Amerikaanse tieners ontvangt weleens berichten van vreemden en de helft daarvan beantwoordt die ook. Dit soort gevaren loeren niet alleen in de VS, maar ook hier in Nederland. Cybercrime is wereldwijd een zeer snel groeiend probleem en kinderen zijn hier extra vatbaar voor. Tegelijkertijd worden cybercriminelen steeds jonger.

De eerste stap naar internetveiligheid voor jou en je kinderen is bewustzijn. Je moet weten wat de mogelijke gevaren zijn. Een gewaarschuwd mens telt immers voor twee. Dit zijn de meest voorkomende gevaren voor kinderen op het internet:

  • Ongeschikte content
  • Seksueel misbruik
  • Cybercrime
  • Gehackt worden
  • Cyberpesten
  • Te veel tijd online besteden

Elk van deze gevaren wordt hier kort toegelicht. Voor informatie over andere problemen, zoals sexting onder jongeren, het zogenaamde ‘sharenting’ en verschillende populaire online challenges, lees je de artikelen hieronder.


Ongeschikte websites

Computer met mannelijk en vrouwelijk symbool

Het internet is (in de meeste landen) een ongefilterde wereld waar je kunt doen wat je wilt. Het relatieve gebrek aan regels is één van de waardevolste eigenschappen van het internet: het zorgt voor vrijheid en openheid. Het nadeel is dat kinderen hierdoor blootgesteld kunnen worden aan content die niet voor hen geschikt is. In 2010 werd 39% van de kinderen tussen de 9 en 16 jaar weleens geconfronteerd met pornografie. Een groot gedeelte hiervan kreeg dit online te zien zonder dat ze ernaar op zoek waren.

De meest onschuldige zoektermen op Google kunnen leiden naar websites met pornografische inhoud, racisme of religieus extremisme. Er zijn zelfs sites die anorexia stimuleren en mensen aansporen tot geweld of zelfmoord. Zulke beelden kunnen een grote impact op je kind hebben. Praat daarom met je kind over websites met schokkende of onjuiste informatie. Laat ze weten dat ze altijd bij je terechtkunnen met vragen of als ze iets hebben gezien dat ze als schokkend hebben ervaren. Kinderen denken vaak dat ze iets verkeerd hebben gedaan als ze op zulke websites terechtkomen, terwijl dit niet het geval is. Door goed te luisteren en niet direct te oordelen, zorg je ervoor dat je kinderen je sneller om hulp zullen vragen.

Seksueel misbruik

Helaas ontvangen veel kinderen online seksueel getinte berichten. Vooral scholieren tussen de 12 en 18 jaar, die vaak actief zijn op sociale media, is hier vatbaar voor. De meeste social media-platformen, zoals Twitter, YouTube en Facebook, worden constant gescreend op ongepaste content, zodat dit verwijderd kan worden. Hier kunnen we echter niet blind op vertrouwen: sommige slechte en gevaarlijke berichten worden niet door deze filters opgemerkt.

Gratis chatrooms en messaging-apps zoals WhatsApp zijn nóg moeilijker te reguleren. Regelmatig ontvangen kinderen en jongeren berichten van vreemden. Dit kan onschuldig zijn, maar dat is niet altijd het geval. Omdat deze messaging-apps niet openbaar zijn, zijn ze lastig te controleren. Het beste is om je kinderen zo goed mogelijk te informeren over de negatieve én positieve kanten van social media en messaging-apps.

Seksueel misbruik komt op verschillende manieren voor. Denk aan grooming, loverboys en het verzamelen van naaktfoto’s. Wil je meer informatie over wat seksueel misbruik bij kinderen precies is, hoe het gebeurt en hoe je je kind ertegen kunt beschermen? Lees dan ons volledige artikel over dit onderwerp.

Cybercrime

Cybercrime is een van de snelst groeiende criminele sectoren en kinderen zijn, jammer genoeg, de snelst groeiende groep slachtoffers. Kinderen en tieners zijn vatbaarder voor manipulatie, waardoor ze sneller malware  downloaden of verkeerd reageren op phishingaanvallen. Praten over de gevaren van cybercriminaliteit is daarom een must. Andere voorzorgsmaatregelen die je kunt nemen zijn het installeren van een goede virusscanner, het up-to-date houden van de computer en het installeren van een adblocker. Leg ook uit dat klikken op onbekende links of bijlagen in e-mails of berichten erg gevaarlijk kan zijn.

Gehackt worden

De computers en online accounts (zoals e-mail of Facebook) van kinderen worden relatief vaak 'gehackt'. Meestal gebruiken kinderen gemakkelijke wachtwoorden en beveiligingsvragen of delen ze hun wachtwoorden met anderen. Bespreek de gevaren hiervan: als een ander de computer, telefoon of online account van je kind weet te hacken, zijn alle belangrijke gegevens mogelijk verloren. Help je kinderen met het beveiligen van hun apparaten en online accounts. Gebruik bijvoorbeeld altijd sterke en unieke wachtwoorden.

Cyberpesten

Laptop met huilend gezichtje

Hoewel het internet ons met mensen over de hele wereld laat communiceren, kan het net zo gemakkelijk gebruikt worden om contact te leggen met iemand die je al kent. Een nare manier waarop dit gebeurt, is cyberpesten. Dit komt onder andere voor via privé-berichten, groepschats en social media. 9% van de Nederlandse jongeren tussen de 15 en 18 jaar gaf in 2016 aan online gepest te zijn. Hoewel cyberpesten relatief nieuw is, komt het veel voor. Omdat kinderen denken dat ze op het internet anoniem kunnen blijven, zeggen ze dingen die ze nooit recht in iemands gezicht zouden zeggen.

Voor ouders kan cyberpesten moeilijk te ontdekken zijn, omdat kinderen en tieners hun social media-profielen en de berichten in hun apps vaak voor zichzelf houden. Slachtoffers vinden het bovendien vaak lastig om over cyberpesten te praten. Als ouder weet je daardoor niet wanneer je in moet springen. Probeer daarom altijd te letten op mogelijke signalen: wanneer je kinderen niet meer naar school willen, snel hun beeldscherm wegklikken of over het algemeen stiller zijn, kan er sprake zijn van cyberpesten. Bij direct navragen stuit je waarschijnlijk op weerstand. Het constant praten over veilig internetten en het online leven van je kind kan hierbij helpen. Voor meer tips en informatie over cyberpesten, verwijzen we je naar ons volledige artikel.

Te veel online

Veel ouders worstelen met het feit dat hun kinderen veel tijd online doorbrengen. Ze zitten op sociale media, zoals TikTok en YouTube, of gamen de hele dag door. Hoewel kort gamen goed kan zijn voor een kind, heeft meer dan 3 uur per dag gamen een negatieve invloed op bijvoorbeeld schoolprestaties en slaap. Als ouder kan het lastig zijn om hier goed mee om te gaan. Gelukkig zijn er verschillende tips die je kunt gebruiken om een gameverslaving tegen te gaan.

In de volgende artikelen lees je meer over de verschillende gevaren die jouw kind op het internet tegen kan komen.


Hoe praat je met je kind over veilig internetten?

Communicatie is een groot onderdeel van het ouderschap, ook als het op online veiligheid aankomt: als je op een goede manier met jouw kind kan praten, gaat de rest haast automatisch. Natuurlijk is dit gemakkelijker gezegd dan gedaan. Kinderen en jongeren kunnen ontzettend eigenzinnig zijn en ondervinden alles liever zelf dan dat ze jouw woord voor lief nemen.

Je kunt je kinderen het best meenemen op je eigen ontdekkingsreis: vertel ze af en toe over de dingen die jij hebt geleerd over online privacy en veilig internetten en maak het betrekkelijk op hun situatie, zonder ze het gevoel te geven dat ze worden ‘gestraft’. Laat deze onderwerpen regelmatig ter sprake komen, zodat ze er gewend aan raken. Vraag ook naar hun situatie. Enkele goede vragen om te stellen zijn:

  • Wat doe jij het liefst op internet?
  • Zit er verschil tussen jouw online vrienden of zijn ze allemaal ongeveer hetzelfde?
  • Is er voor jou een verschil tussen iets online of offline vertellen?
  • Ben je weleens beledigd online?

(Vragen verkregen via de gespreksstarters van Kennisnet.nl en werk van Justine Pardoen)

Met deze vragen toon je interesse in het leven van je kind, zonder beoordelend te zijn. Vertel ook wat over jezelf en laat de vragen uitvloeien tot een groter gesprek. Zo leer je meer over je kinderen en is de kans groter dat je begrijpt waar ze het over hebben als ze eens met een probleem kampen. Bovendien komen ze in zo’n geval ook eerder naar jou toe.

Probeer ook kritisch te zijn over je eigen internetgedrag. Als je bepaalde regels voor je kind opstelt om hem of haar te beschermen, is het wel zo eerlijk dat je je daar zelf ook (deels) aan houdt.

Meer tips en informatie vind je in de volgende artikelen.


Meldknop.nl

Maak je je zorgen over je kind, of ben je zelf nog jong en is er iets vervelends gebeurd op het internet? Je kunt altijd contact opnemen met officiële instanties zoals Meldknop.nl. Deze website geeft tips, zodat je weet wat je kunt doen als je online lastiggevallen wordt, opgelicht bent, of gepest wordt op social media. Ook kun je direct contact opnemen met de juiste instanties via chat, mail of telefoon. Meldknop.nl is onderdeel van de Nederlandse Politie en kan je onder andere in contact brengen met De Kindertelefoon, de Politie en talloze officiële websites die je verder kunnen helpen.


De Politie

Ook de Nederlandse Politie heeft een pagina die toegespitst is op het online leven en problemen met cyberpesten. Hier vind je informatie over hoe je je social media kunt beveiligen, wat je moet doen als je last hebt van online pesten, en hoe je kunt handelen wanneer je gehackt bent. Informatie over deze en meer onderwerpen vind je op vraaghetdepolitie.nl.


Algemene tips voor ouders

Ondanks alle online gevaren is het internet een fantastische plek. Je kind kan er spelletjes spelen, leren, series kijken, toegang krijgen tot cijfers en praten met vrienden. Om te zorgen dat ze niet per ongeluk op de verkeerde pagina’s terechtkomen, is het dan ook verstandig om regels op te stellen. Of je kind nu nog erg jong is, op de basisschool zit, of al naar de middelbare gaat, er zijn altijd regels die hen kunnen helpen het internet veilig te navigeren.

Vóór je deze leeftijdsafhankelijke regels bekijkt, willen we je eerst wat algemene tips geven. Deze tips helpen je het invoeren van specifieke regels gemakkelijker te maken. Wellicht kun je zelfs jouw eigen internetleven nét iets beter beschermen.


Wees op de hoogte

Onze techniek worden steeds innovatiever en verandert ontzettend snel. Vijftien jaar geleden was het bijvoorbeeld nog helemaal niet zo normaal om foto’s te kunnen nemen met je telefoon. Het is dan ook belangrijk om goed op de hoogte te blijven. Als je weet hoe computers werken en hoe het internet gebruikt wordt, kun je je kinderen beter helpen.

Er zijn talloze websites die je kunnen informeren op het gebied van internetveiligheid. Zo kun je onze website gebruiken voor up-to-date informatie over verschillende social media-platformen, handleidingen met tips over hoe veilig internetten werkt en om het laatste nieuws uit de digitale wereld te lezen.


Informeer je kinderen

Praat met je kind over veilig internetten. Door te praten over de mogelijke risico’s, begrijpt je kind de situatie beter. Dit is een belangrijke stap. Het is immers ook voor een kind moeilijk om op te passen voor gevaren waar ze geen weet van hebben. Bovendien is de kans groot dat een open gesprek ervoor zorgt dat je kind je meer vertrouwt.

Een belangrijke tip: houd het gesprek luchtig zolang dat kan. Natuurlijk moet je af en toe een beladen onderwerp bespreken. Ook zal er soms een straf nodig zijn als regels overtreden worden. Maar zorg ook dat er ruimte is voor een positieve dialoog. Vraag je kind naar diens favoriete sites en toon interesse. Welke social media gebruiken ze? Welke games spelen ze graag? Misschien dat ze het zelfs leuk vinden om eens te zien wat jij online doet.


Software voor ouderlijk toezicht

Gebruik waar mogelijk digitaal ouderlijk toezicht. Deze software staat op je computer, telefoon of tablet en helpt je de online activiteiten van je kind in de gaten te houden. Zo zie je welke sites ze bezoeken en hoeveel tijd ze op verschillende apps besteden. Bovendien kun je hier limieten voor instellen. Er zijn veel verschillende aanbieders van digitaal ouderlijk toezicht. Elk programma komt met zijn eigen set aan opties en mogelijkheden. Voor meer informatie over verschillende aanbieders, verwijzen we je naar het hoofdartikel over dit onderwerp.


Gebruik een veilig wachtwoord

Wachtwoord Laptop Safe Password

Het is belangrijk dat je kind veilige (en unieke) wachtwoorden gebruikt voor zijn of haar apparaten en accounts. Uiteraard gaat dit ook voor je eigen apparatuur goed. Dit lijkt misschien vanzelfsprekend, maar toch houden veel mensen geen rekening met de algemene richtlijnen omtrent wachtwoorden. Het instellen van een veilig wachtwoord op je apparaten gaat erg gemakkelijk. Je kunt bijvoorbeeld gemakkelijk een wachtwoordmanager gebruiken. Deze software onthoudt je wachtwoorden voor je.

Zolang je kinderen deze wachtwoorden niet weten, kunnen ze je laptop, tablet of telefoon niet zonder jouw toestemming gebruiken. Het is al vaak voorgekomen dat peuters per ongeluk grote sommen geld uitgaven aan online games of apps. Als dit ons iets leert, is het wel dat kinderen verrassend goed overweg kunnen met technologie. Hier moet je als ouder rekening mee houden.

Met sterke wachtwoorden zijn ook de apparaten van je kind beter beveiligd. Een simpele code houdt vreemden en klasgenootjes uit de tablet van je kind. Zo blijven de foto’s en gegevens op deze apparaten veilig.


Online is niets privé

Een goede vuistregel om je kinderen mee te geven is dat online niets privé is. Willen ze niet dat iets openbaar wordt? Dan moeten ze die informatie niet online plaatsen. Chats op het internet lijken misschien erg persoonlijk, zeker als het gesprekken met goede vrienden zijn, maar de data die het internet opgestuurd wordt, kan mogelijk gelekt of gehackt worden. Die kans is in sommige gevallen groter dan in anderen, maar alsnog is het goed je kind bij te brengen dat het altijd kan gebeuren. Hierdoor denken ze twee keer na voor ze iets online zetten, waardoor ze verstandigere keuzes maken.


Eens online is altijd online

Een andere vuistregel is “Eens online is altijd online”. Als kinderen en jongeren weten dat alles wat ze online plaatsen daar mogelijk voor altijd zal blijven (wat best realistisch is), zijn ze hopelijk een stuk voorzichtiger. Praat hier in de tienerjaren ook over: als ze nu (en vooral na hun achttiende verjaardag) allerlei (dronken) foto’s van feestjes op hun Facebook zetten, is dat het eerste wat toekomstige werkgevers vinden zodra ze een simpele Google-zoekopdracht doen.


Stem de richtlijnen en regels af op hun leeftijd

Kinderen veranderen naarmate ze opgroeien. Ze worden volwassener en krijgen meer verantwoordelijkheidsgevoel. Regels die jaren geleden logisch waren, kunnen snel hun nut verliezen en er juist voor zorgen dat je kind niet meer met je wil praten. Pas je regels daarom aan aan de leeftijd van het kind. Afhankelijk van de situatie bepaal je welke regels het beste werken.

Over het algemeen is het verstandig om andere regels te hanteren voor pre-basisschoolkinderen, basisschoolkinderen en middelbare scholieren (jongeren). In de verschillende artikelen hieronder geven we daar meer informatie over. Bekijk ook even onze artikelen over verschillende populaire social media en games, zodat je precies weet hoe je je kind het best kunt helpen.


MediaDiamant

Er zijn veel dingen waar je als ouder rekening mee moet houden zodra je kind het internet op gaat. Dit kan overweldigend zijn. Er zijn honderden apps en duizenden berichtjes en filmpjes waar je kind ineens toegang toe heeft. Dan zijn er nog alle risico’s: cybercrime, virussen, cyberpesten en ga zo maar door. Hoe onthoud je dat allemaal?

Daar heeft Netwerk Mediawijsheid iets op bedacht: de MediaDiamant. In één gemakkelijke diamant – die je uit kunt printen en zelf in elkaar kunt plakken – zie je hoe jij en je kind het beste met het internet om kunnen gaan. De diamant heeft vijf zijden. Elke zijde staat voor een andere factor in het internetleven van je kind:

  • Plezier: de leuke zijde van het internet. Kinderen moeten kunnen genieten van de mogelijkheden die het online leven biedt.
  • Veilig: het beschermen van je kind. Dit betekent: filters gebruiken, goede regels afspreken en je kind geruststellen als er iets naars gebeurt.
  • Samen: de samenwerking die je met je kind aangaat voor een goede online ervaring. Dit gaat over samen praten, uitleg geven en als ouder het goede voorbeeld geven.
  • Inhoud: de media die je gebruikt. Denk hierbij aan weten waar je adviezen van experts kunt vinden, bedenken welke punten je belangrijk vindt om na te leven en het herhalen van regels.
  • Balans: ervoor zorgen dat je kind niet alléén online bezig is door goede en redelijke afspraken te maken over bijvoorbeeld tijdlimieten.

In onze tips hebben we elk van deze vlakken belicht. Wil je meer informatie over de specifieke aanpak van de MediaDiamant? Kijk dan op de website van Mediawijsheid.


Kliksafe.nl

Een ander nuttig hulpmiddel kun je vinden op Kliksafe.nl. Dit bedrijf biedt verschillende internetfilters die zowel jou als je kinderen beveiligen tegen online gevaren. Ze hebben verschillende filtertypen - namelijk Flex, Pro en Select - waarbij je zelf kunt kiezen hoeveel online content er automatisch geblokkeerd wordt en wat je zelf in kunt stellen. Er zijn bepaalde soorten inhoud die ten alle tijden geblokkeerd worden, namelijk erotiek, pornografie, geweld, grof taalgebruik, gokken, hacking, cracking, malware en phishing.

Het instellen en beheren van filters gaat gemakkelijk via de Kliksafe-website. Je kunt opties zo gemakkelijk aanpassen als je je kind iets meer vrijheid wilt geven of als je zelf toegang tot bepaalde inhoud nodig hebt.