Corona applicatie smartphone

Corona apps: Zo gaan landen om met privacy (in tijden van COVID-19)

Laatst bijgewerkt: 27 april 2020
Leestijd: 74 minuten, 35 seconden

Read this article in English

Overheden over de hele wereld zoeken naarstig naar manieren om grip te krijgen op de Covid-19-uitbraak. Recentelijk wordt daarbij steeds vaker gesproken over de inzet van apps en andere technologische hulpmiddelen, zowel in Nederland als daarbuiten. In het buitenland wordt momenteel de nodige ervaring opgedaan met onder meer contract-tracing apps en is men druk bezig om deze apps door te ontwikkelen of reeds te implementeren. In dit artikel kijken we uitgebreid naar de aanpak en ervaringen van andere landen in de strijd tegen Covid-19. Daarnaast bespreken we de technische mogelijkheden waar minister De Jonge uit kan putten voor Nederland. Oftewel, hoe werkt de app die de Nederlandse regering voor ogen heeft en welke haken en ogen zitten eraan? Tot slot hebben we een rondvraag gedaan langs enkele security- en privacyexperts.

Ervaringen in het buitenland

Zowel binnen als buiten Europa zijn er overheden die vertrouwen op apps of andere telecomtoepassingen in de strijd tegen corona. Welke apps zij gebruiken, hoe deze werken en wat de ervaringen hiermee zijn bespreken we hieronder. De belangrijkste bevindingen zijn zowel in het interactieve kaartje als in de tabel samengevat. Daaronder volgt voor verscheidene landen nog een uitgebreide analyse.

Land Trackingtechniek Toelichting
Duitsland Smartband of smartwatch i.c.m. app De smartband houdt gegevens bij als hartslag, lichaamstemperatuur, bloeddruk en slaappatroon, om zo symptomen van corona te kunnen herkennen. De informatie wordt middels een app automatisch doorgespeeld aan het Robert Koch Instituut, de Duitse tegenhanger van het RIVM. Deelname is vrijwillig, deelname door de Duitse bevolking is dusver beperkt.
België Bluetooth-applicatie Binnenkort wordt een app gelanceerd die bijhoudt wie waar is geweest, wanneer zij daar waren en met wie zij contact hebben gehad. Op deze manier wil de regering besmettingen in kaart brengen en mensen kunnen waarschuwen die met een geïnfecteerde persoon contact hebben gehad. Update 24 april: minister Philippe De Backer laat weten voorlopig geen corona-app te lanceren.
Zwitserland Analyse mobiele telefoongegevens via telecomprovider De Zwitserse overheid heeft data van een grote telecomprovider opgevraagd om deze te analyseren. Hiermee wil de regering de bewegingen van mensen in kaart brengen om zo te zien hoe de verspreiding van het coronavirus ingedamd kan worden.
Verenigd Koninkrijk Bluetooth-applicatie De Britse overheid heeft plannen om binnen enkele weken een contact-tracing app te lanceren die mensen op de hoogte brengt als ze mogelijk in aanraking zijn geweest met iemand die besmet is. Volgens Britse media maakt de app gebruik van bluetooth-signalen, en mogelijk ook GPS.
Ierland Bluetooth-applicatie De Ierse regering komt op korte termijn met een app tegen het coronavirus. Deze waarschuwt mensen als ze in de buurt zijn geweest bij iemand die besmet is het virus. Downloaden van de app is vrijwillig.
IJsland Applicatie op basis van GPS Deelnemers downloaden vrijwillig een app die hun locatie bijhoudt via GPS, waarbij gegevens lokaal worden opgeslagen op de smartphone van de gebruiker. Als een deelnemer besmet is, geeft deze persoon dat door via de app, waarna het Contact Tracing Team van de overheid de stappen van de desbetreffende persoon analyseert en mogelijke besmettingen in kaart brengt.
Denemarken Geen apps, slechts lockdown-maatregelen Denemarken heeft niet ingezet op de ontwikkeling of het gebruik van apps, maar op strenge lockdown-maatregelen. Vanaf half april wordt een deel van de lockdown-maatregelen opgeheven omdat de verspreiding van het virus aardig onder controle lijkt. Zo gaan bijvoorbeeld de scholen weer open.
Italië Een app om in contact te blijven met hulpverleners, een contact-tracing app is in ontwikkeling Vrijwillige app waarmee mensen symptomen kunnen registeren en contact kunnen onderhouden met zorgmedewerkers. Op basis van wat mensen invullen worden mogelijke coronabesmettingen in kaart gebracht, en waar nodig kunnen de autoriteiten ingrijpen en hulp bieden. Ook kan men een noodoproep doen via de app. De contact-tracing app die momenteel wordt ontwikkeld voldoet volgens de makers aan drie eisen: vrijwilligheid, anonimiteit en bluetooth.
Spanje Verschillende apps, plus het tracken van smartphones van 40 miljoen Spanjaarden In Spanje zijn er reeds verschillende apps in omloop of in ontwikkeling waarmee gezondheidsdata van mensen verzameld wordt. Mensen geven symptomen op, en dit wordt gekoppeld aan hun locatiegegevens. De regering zegt de apps niet te gebruiken om te kijken of individuele burgers zich aan zelfisolatieregels houden, maar om op populatieniveau de verspreiding van het virus in kaart te brengen. Daarnaast werd bekend dat de Spaanse overheid meer dan 40 miljoen smartphones trackt in het kader van een Covid-19 studie. Op basis van de GPS worden de beweegpatronen van burgers in kaart gebracht om het beleid tussen regio’s goed af te stemmen. De regering zegt dat alle data worden geanonimiseerd.
Cyprus GPS voor locatiebepaling CovTracer maakt gebruik van de GPS-chip in smartphones om bewegingen van mensen in kaart te brengen. Iedere 5 minuten wordt de GPS-locatie van burgers in kaart gebracht en genoteerd in een logboek. Deze data wordt lokaal en versleuteld opgeslagen en is alleen toegankelijk voor epidemiologen als iemand daarvoor nadrukkelijk toestemming geeft. Deze data wordt 14 dagen opgeslagen. De app is met name gericht op mensen in de hulpverlening en beroepsgroepen die in de nutsvoorzieningen werken zoals elektriciteit, water en internet.
Frankrijk Bluetooth-applicatie voor locatietracking, plus apps om in contact te blijven met hulpverleners Frankrijk wil de pandemie bestrijden met een app die nog in ontwikkeling is, maar precieze details over de werking zijn nog niet beschikbaar. Regeringswoordvoerders hebben gemeld dat de app gebruikmaakt van bluetooth. Toch lijken er nog zorgen te zijn om tekortkomingen van de app, en de minister van Digitale Zaken heeft gezegd dat de overheid hierdoor mogelijk op het laatste moment alsnog kan besluiten om de app niet te lanceren. Privacy zal een kernpunt zijn bij de ontwikkeling, en de Franse privacywaakhond CNIL zal meekijken met de ontwikkeling. De overheid moedigt burgers verder aan apps te downloaden waarmee men laagdrempelig digitaal medisch advies kan vragen. Update 27 april: de Franse privacywaakhond CNIL geeft de overheid het groene licht om de app StopCovid in te zetten in de strijd tegen het coronavirus.
Oostenrijk Bluetooth-applicatie Middels bluetooth wisselt deze applicatie een digitale handdruk uit met andere gebruikers van de app. Zo’n handdruk vindt plaats als twee gebruikers langer dan een kwartier op een afstand van minder dan 2 meter van elkaar verwijderd zijn. Als een gebruiker van de app wordt gediagnosticeerd met Covid-19, dan kan deze persoon iedereen laten waarschuwen met wie een ‘digitale handdruk’ is uitgewisseld de afgelopen 54 uur. De app stuurt dan een waarschuwingsbericht. De app heeft toegang nodig tot de microfoon van je smartphone, om ultrasone tonen uit te zenden waarmee de afstand tot andere smartphones wordt bepaald.
Polen Thuisquarantaine app op basis van selfies De app werkt niet met GPS- of bluetooth-tracking, maar met selfies. Het idee hierachter is dat burgers die in thuisisolatie zitten, dit moeten kunnen bewijzen door regelmatig selfies door te sturen het ministerie van Digitale Zaken. De app maakt gebruik van gezichtsherkenningssoftware om vast te stellen dat de persoon op de foto ook daadwerkelijk degene is wij hij zegt dat hij is. Daarnaast berekent de app de geografische locatie waarvandaan de selfie is verstuurd. Deelnemers moeten enkele keren per dag een selfie versturen met de app. Doen ze dit niet binnen 20 minuten, dan wordt de politie gealarmeerd. De app verstuurt op willekeurige momenten een selfieverzoek.
Rusland App die dient als digitale enkelband, alsmede een QR-systeem Het Kremlin lanceerde begin een app om mensen te volgen die te horen hebben gekregen dat ze thuis moeten blijven. Een soort van digitale enkelband dus die al iemands bewegingen registreert. Bij overtreding kunnen de autoriteiten ingrijpen. Naast de hierboven genoemde app werkt de Russische regering aan een QR-code systeem. Alle bewoners uit Moskou die zich via internet registreren, krijgen een unieke QR-code opgestuurd. Hiermee kunnen zij zich op straat identificeren en kunnen hun permissies om de straat op te gaan getoetst worden.
Turkije Tracken van mobiele telefoons President Erdogan wil iedere beweging van burgers volgen door mobiele telefoons te tracken en berichten versturen of bellen op het moment dat mensen hun huis verlaten, zo laat het ministerie van Communicatie weten. Burgers die zich niet houden aan de thuisquarantaine, krijgen de politie over de vloer en een boete. Concrete plannen voor een app zijn er op dit moment niet.
Verenigde Staten Geen apps, maar dataverzameling via mobiele telefoons Het Center for Disease Control and Prevention verzamelt locatiedata via mobiele telefoons. Deze informatie wordt gebruikt om de bewegingen van burgers in kaart te brengen. Google, Apple en Facebook werken ook allemaal aan manieren om de Covid-19-verspreiding in de VS (en daarbuiten) in kaart te brengen.
China Contact-tracing apps, GPS-hacking, gezichtsherkenning en meer China monitort de bewegingen van de bevolking op vele manieren. Burgers kunnen worden verplicht bepaalde apps te installeren. Daarnaast worden in populaire bestaande apps (zoals Alipay en WeChat) functionaliteiten ingebouwd om mensen te monitoren en hen rechten en vrijheden te ontnemen op basis van hun quarantainestatus.
Singapore Bluetooth-applicatie Singapore gebruikt een app waarbij middels bluetooth bepaald wordt bij wie je allemaal in de buurt bent geweest. Deze informatie wordt 21 dagen lokaal en versleuteld vastgelegd. Wordt iemand ziek, dan wordt een waarschuwingsbericht verstuurd naar alle gebruikers van de app die onlangs in de buurt van de besmette persoon zijn geweest.
Zuid-Korea GPS-tracking, beveiligingscamera’s, creditcardinfo, checkpunten in de openbare ruimte Zuid-Korea heeft tientallen testpunten waar mensen zich gratis kunnen laten testen op het coronavirus. Als bij iemand een besmetting word vastgesteld, worden GPS-gegevens, creditcardgegevens en beveiligingsbeelden gebruikt om iemands stappen te traceren en personen te waarschuwen die eventueel in contact zijn gekomen met de besmette persoon. Hierbij wordt veel persoonlijke data van de besmette persoon naar buiten gebracht.
India Thuisquarantaine app op basis van selfies Deze app vraagt mensen aan wie thuisquarantaine is opgelegd geregeld om een selfie op te sturen, waarmee wordt gecontroleerd of iemand zich thuis bevindt. Is dit niet het geval, dan wordt de persoon gecontacteerd door de autoriteiten.
Taiwan GPS- en smartphone-tracking De autoriteiten worden gewaarschuwd wanneer iemand die thuis in quarantaine zou moeten zitten, het huis verlaat. De overheid gebruikt hiervoor trackinggegevens van mobiele telefoons. Ook als iemands telefoon wordt uitgeschakeld of uitvalt, dan kan men een bezoek van de politie verwachten.
Hong Kong Polsbandjes en een app In Hong Kong worden burgers voorzien van polsbandjes die in contact staan met een app op de smartphones van gebruikers. Deze polsbandjes moeten ervoor zorgen dat mensen thuisblijven en hun quarantaine niet overtreden.
Australië Verschillende apps op basis van GPS-locatie en mobiele data In Australië zijn door lokale overheden verschillende apps gelanceerd. Een voorbeeld is Whispr in Victoria. Deze app laat de autoriteiten de locaties van Covid-19-patiënten volgen. Met Whispir kunnen autoriteiten ook met deze personen communiceren via sms-berichten. De app helpt ervoor te zorgen dat mensen voldoen aan de vereisten voor zelfisolatie. Personen die niet aan de vereisten voldoen, krijgen een boete van $ 25.000 en bedrijven $ 100.000. Update 27 april: de Australische overheid heeft haar eigen contact-tracing app gelanceerd genaamd COVIDSafe. Deze app is gebaseerd op TraceTogether uit Singapore en gebruikt bluetooth om de onderlinge afstand tussen mensen te berekenen.
Nieuw-Zeeland Nog geen app, wel een contacttracerings-app in ontwikkeling. Er is een app in ontwikkeling waarmee contacten in kaart kunnen worden gebracht, maar het is nog niet zeker of de regering deze gaat gebruiken. De regering heeft tevens haar interesse uitgesproken voor de bluetooth-app die in Singapore wordt gebruikt.
Israël Locatie-applicatie en smartphone-analyse bij besmette personen Mensen ontvangen tijd- en locatiegegevens wanneer ze de afgelopen 14 dagen mogelijk contact hebben gehad met een besmette persoon. Ze krijgen niet te horen wie dat is, wel dat ze in quarantaine moeten. De overheid belooft nadrukkelijk dat de app geen locatiegegevens uitwisselt met het ministerie. Als je besmet raakt met Covid-19, kan de Israëlische geheime dienst jouw telefoon uitlezen om zo te achterhalen met wie je contact hebt gehad, om hen mogelijk in quarantaine te plaatsen. Update 23 april: de Israëlische politie mag niet langer smartphonedata gebruiken om te controleren of burgers zich aan de thuisquarantaine houden, zo heeft een parlementaire commissie besloten.
Iran App met GPS-locatiebepaling Op 3 maart 2020 ging er een bericht uit naar Iraanse burgers met de mededeling dat ze een nieuwe door de overheid goedgekeurde app moesten installeren voordat ze naar een ziekenhuis of gezondheidscentrum gingen. De app heet AC19. Deze app gebruikt locatiemonitoring om vast te stellen waar in het land een gebruiker zich bevindt. Het maakt ook gebruik van een Android-bibliotheek die doorgaans wordt gebruikt door fitness-apps om de bewegingen van individuen te volgen. Volgens een tweet van de ICT-minister MJ Azari Jahromi hebben al minstens 3,5 miljoen mensen persoonlijke en locatiegegevens gedeeld met de overheid.
Pakistan Traceren van mobiele telefoons Op 24 maart 2020 bleek dat verschillende inwoners van Pakistan een sms hadden ontvangen waarin stond dat ze mogelijk in contact waren geweest met iemand waarbij een Covid-19 besmetting was vastgesteld. Aangenomen wordt dat de maatregel is geïmplementeerd via cell site location information (CSLI) en call detail record (CDR) data-acquisitiemethoden. Met behulp van CDR-analyse kunnen details zoals locaties die door een bevestigde Covid-19-patiënt zijn bezocht, evenals mobiele telefoonnummers van anderen die op dat moment in dezelfde buurt waren, worden verkregen uit de telefoongegevens van de patiënt.
Argentinië Analyseren van locatiedata verzameld door apps van derde partijen Het big data-bedrijf Grandata heeft een heatmap gemaakt om te laten zien welke gebieden van Argentinië het beste conformeren aan de quarantainevergrendeling. Grandata gebruikte een “geanonimiseerde” dataset die is verzameld uit apps die derden voorzien van geolocatiegegevens. De hittekaart laat zien of een persoon meer dan 100 meter verwijderd is van de plaats waar hij het grootste deel van zijn tijd doorbrengt, blijkbaar zonder rekening te houden met de sociaaleconomische context van verschillende steden, waar individuen mogelijk enkele kilometers moeten reizen voor voedsel en basisdiensten. Bovendien is dit het perfecte voorbeeld van de data-exploitatie-industrie, met gegevens waarvan gebruikers mogelijk niet weten waar ze deze delen met derden zoals Grandata.
Ecuador Satalliettracering/GPS-tracking De regering wil satelliettracering gaan gebruiken om ervoor te zorgen dat burgers de quarantaine- en reisrestricties niet doorbreken. Privacy International meldt dat de maatregel het volgen van mobiele telefoons via GPS-satelliet toestaat om ervoor te zorgen dat burgers de verplichte quarantaine niet doorbreken.
Brazilië Smartphone-tracking Enkele lokale overheden volgen reeds smartphones van Brazilianen om te controleren of lockdown-regels worden nageleefd. Overheden in heel Brazilië zijn van plan een systeem uit te rollen dat gebruikmaakt van geolocatie-tracking ter ondersteuning van acties rond de lockdowns die de verspreiding van COVID-19 moeten vertragen. Het systeem is ontwikkeld door InLoco, een Braziliaanse startup, en geotrackt gebruikers via een locatiekaart die geen GPS of bakens gebruikt, waarvan InLoco beweert dat het 30 keer nauwkeuriger is dan GPS.
Marokko Apps voor informatieuitwisseling De Marokkaanse overheid hanteert twee apps om COVID-19 te bestrijden. De ene app is ontwikkeld door een Frans-Marokkaanse startup genaamd Dakibot. Dit bedrijf ontwikkelde een chatbot die antwoord geeft op veelgestelde vragen omtrent het coronavirus. De andere app is gelanceerd door het ministerie van Volksgezondheid. Deze is voor dokters en andere medisch-specialisten om sneller en eenvoudiger informatie uit te wisselen. Op deze manier wil de overheid een effectieve strategie formuleren in de strijd tegen het virus.
Zuid-Afrika Analyse van telecomgegevens Op woensdag 24 maart 2020 vertelde de Zuid-Afrikaanse minister van Communicatie, Stella Ndabeni-Abrahams, aan verslaggevers: “Het is belangrijk om naar de individuen te kijken die door het virus getroffen zijn, om zo de gezondheidsdiensten te helpen. Op die manier kunnen we uitspraken doen over hoeveel mensen in een bepaald gebied besmet zijn. ” De telecommunicatie-industrie is collectief overeengekomen om gebruikersgegevens te analyseren om de overheid te helpen dit te bereiken. De precieze wijze waarop dit dan gebeurt, en welke informatie het precies betreft, blijft onduidelijk.

Coronabestrijding met apps in Europa

Wereldkaart Europa en Rusland

Duitsland

Met meer dan 115.000 besmettingen en 2.600 doden behoort Duitsland tot de landen waar het coronavirus flink huishoudt. De Duitse overheid doet er dan ook alles aan om verdere verspreiding van het virus tegen te gaan. Met dat doel in het achterhoofd ontwikkelde het Robert Koch Instituut (RKI), de Duitse tegenhanger van het RIVM, de app Corona-Datenspende.

Om de app te kunnen gebruiken heb je naast een smartphone een smartband of smartwatch nodig die overweg kan met Google Fit of Apple Health. Apparaten van Garmin, Fitbit, Polar of Withings werken eveneens prima met de app. Een wearable is nodig om symptomen in een vroeg stadium te herkennen. Heb je geen smartband of smartwatch, dan heeft het geen zin om de app op je telefoon te installeren. Na installatie krijg je tekst en uitleg welke data de app verzamelt en waarom deze informatie noodzakelijk is. Als je daarmee akkoord gaat, voer je je postcode in. Tot slot verbind je de app met je wearable.

Alle data die je apparaten verzamelen worden doorgestuurd naar het RKI. En dat is behoorlijk wat. Aan de hand van je postcode kennen de medewerkers van het RKI je locatie. Dat is slechts het topje van de ijsberg. De app-ontwikkelaars harken heel wat persoonlijke gegevens bij elkaar, waaronder demografische gegevens die je hebt ingevoerd in de app van de activity tracker (geslacht, leeftijd, lengte, gewicht). Gegevens die je sportband of smartwatch bijhouden worden eveneens doorgestuurd. Het gaat dan om zaken als je hartslag, stressniveau, lichaamstemperatuur, bloeddruk, sportactiviteiten, rustperiodes en slaappatroon. De sensoren in de smartband of smartwatch constateren of en hoe deze variabelen veranderen. Zo zijn deze apparaten in staat om aan corona gerelateerde symptomen te herkennen.

Hoe zit het met de privacy? De makers geven ronduit toe dat de gegevens die worden verzameld niet geanonimiseerd zijn. De app verzamelt weliswaar geen namen en adressen, maar is gekoppeld aan een specifieke user ID of pseudoniem. Dat is volgens de ontwikkelaars de enige manier om op correcte wijze data te analyseren die over een langere periode is verzameld. Het RKI verzekert gebruikers dat ze alles in haar macht doet om de verzamelde data te beschermen en vigerende veiligheidsmaatregelen in acht neemt.

Gebruikers betalen een hoge prijs als het om privacy gaat. Dat is mogelijk een verklaring waarom de app op het moment van schrijven slechts 50.000 keer is gedownload.

België

De Belgische overheid haalt alles uit de kast om het coronavirus het hoofd te bieden. Het land hanteert lockdownregels die aanvankelijk een stuk strenger waren dan bij ons. Burgemeesters uit grensplaatsen verweten de Nederlandse overheid dat ze het gevaar van COVID-19 niet serieus nam. Uit voorzorg hield de Belgische politie iedereen die uit Nederland kwam staande en stuurde ze linea recta terug.

In België wordt binnenkort een app gelanceerd die bijhoudt wie waar is geweest, wanneer zij daar waren en met wie zij contact hebben gehad. Op deze manier wil de regering besmettingen in kaart brengen. Viroloog Marc Van Ranst bevestigde eind maart 2020 dat zo’n app over ‘een aantal weken’ beschikbaar is. België maakt net als Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Italië, Oostenrijk, Spanje en Zwitserland deel uit van een gezelschap die de Pan-European Privacy-Preserving Proximity Tracing (PEPP-PT) heet. Dat is een groep van 130 onderzoekers die aan een privacyvriendelijke contact-tracing app via bluetooth werkt.

Toch is niet iedereen hier gerust op. Kati Verstrepen, voorzitter van de Liga voor Mensenrechten, erkent dat een app een waardevolle bron van informatie kan zijn voor artsen en onderzoekers, maar dat zij hier voorzichtig mee moeten omspringen. “Respect voor privacy is de sleutel tot het succes van deze onderzoeksmethode”, aldus Verstrepen in de Belgische media. Als mensenrechtenactivist eist zij transparantie over wie de gegevens opslaat, wie toegang heeft tot deze informatie, dat er een adviesraad komt die toezicht houdt op het gebruik van de corona-app en dat de data automatisch wordt gewist als blijkt dat deze niet langer relevant is. Verder zegt ze:

“Het recht op privacy is niet absoluut en in tijden van nood kan het zijn dat bepaalde maatregelen moeten genomen worden die onze vrijheden beknotten. Maar bij elke maatregel moet nagegaan worden of die noodzakelijk is om het beoogde doel te bereiken en of voldaan is aan de voorwaarde van proportionaliteit.”

24 april 2020 – voorlopig geen corona-app: volgens de Belgische overheid is een app niet de oplossing om verdere verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. Philippe De Backer, minister van Digitale Agenda, Telecommunicatie en Post, zegt dat er op korte termijn geen corona-app wordt gelanceerd. Hij denkt dat handmatig onderzoek op dit moment de beste oplossing is. “Voor contactonderzoek is eigenlijk geen app nodig, dat kan handmatig en dat bestaat al jaren”, aldus de minister. De Backer sluit niet uit dat de overheid over een tijdje toch mogelijk een app lanceert. Op dit moment maakt een tasforce een algemeen kader op het federale niveau waarin de app zou kunnen functioneren. Als blijkt dat zo’n applicatie een belangrijke rol kan spelen in het contactonderzoek, dan volgt eventueel een introductie.

Zwitserland

Volgens een rapport van Reuters, heeft Zwitserland het door de staat gecontroleerde Swisscom gevraagd om mobiele telefoongegevens te overhandigen. Met deze gegevens wil de staat beoordelen of maatregelen om de bewegingen van mensen te beperken en de verspreiding van het coronavirus te vertragen, werkten.

Daniel Koch, hoofd infectieziekten bij de federale gezondheidsdienst, zei dat het “niets te maken had met surveillance”, aangezien ze alleen gegevens van de vorige dag verzamelden. Deze uitspraak leidde tot ophef bij privacyvoorvechters.

Het Verenigd Koninkrijk

In het Verenigd Koninkrijk (VK) zijn momenteel bijna 62.000 mensen besmet met het coronavirus. Ruim 7.100 Britten zijn tot op heden bezweken aan het virus. Eind maart werd bij Prins Charles corona geconstateerd. Daarop ging hij onmiddellijk in isolatie in zijn woning in Schotland. Hij had slechts milde klachten, waardoor hij snel weer zijn werkzaamheden kon hervatten. De Britse premier Boris Johnson werd een week lang in het ziekenhuis behandeld nadat een arts had vastgesteld dat hij besmet was. Op 12 april werd hij ontslagen. In afwachting van zijn volledige herstel heeft hij zijn taken tijdelijk overgedragen aan de minister van Buitenlandse Zaken, Dominic Raab.

Het VK verkeert in een lockdown. Johnson kondigde de maatregel enige tijd geleden aan met een simpele en directe boodschap: “From this evening I must give the British people a very simple instruction: you must stay at home”. Dit morele appèl is niet de enige stap die de premier neemt om het coronavirus onder de duim te krijgen. De Britse overheid heeft plannen om binnen enkele weken een contact-tracing app te lanceren die mensen op de hoogte brengt als ze mogelijk in aanraking zijn geweest met iemand die besmet is. Volgens Britse media maakt de app gebruik van bluetooth-signalen, en mogelijk ook GPS.

Privacy heeft naar verluidt geen prioriteit. Anonieme bronnen vertellen tegenover Sky News dat er bij besprekingen geen woord is gezegd over “de mogelijke implicaties van de technologie die ze [de regering] wil gebruiken”. Privacyvoorvechters adviseerden de overheid in een open brief om voorzichtig te zijn en geen app te introduceren die enkel gebruikt wordt voor “sociale controle”.

Ierland

De Ierse regering komt op korte termijn met een app tegen het coronavirus. Eind maart 2020 kondigde de Health Service Executive (HSE), het Ierse ministerie van Volksgezondheid, aan dat de app “binnen 10 dagen” beschikbaar zou zijn. Deze waarschuwt mensen als ze in de buurt zijn geweest bij iemand die besmet is het virus.

Er is bar weinig bekend over de werking van de app. We weten dat hij met bluetooth werkt en dat de overheid nauw samenwerkt met Ierse privacyorganisaties. Hierdoor wil de regering voorkomen dat ze, bewust of onbewust, de AVG-regels overtreedt. De overheid verplicht niemand om de app te installeren, alles gebeurt op basis van vrijwilligheid.

IJsland

Ook IJsland vertrouwt op een app in de strijd tegen de COVID-19 pandemie. Burgers kunnen geheel vrijwillig de app Rakning C-19 installeren op hun smartphone. Wie de app voor de eerste keer opstart, moet zijn of haar telefoonnummer doorgeven. Deelnemers ontvangen dan een sms-bericht met daarin een code die bestaat uit 6 cijfers. Hiermee bevestigen ze hun deelname en wordt hun telefoonnummer opgeslagen op de servers van IT-bedrijf Sensa.

In de volgende stap, en dit is belangrijk, wordt deelnemers gevraagd of de app hun locatie mag volgen. Hiervoor gebruikt de app niet de bluetooth-functionaliteit van een smartphone, maar de GPS-chip. Als deelnemers daarmee instemmen, houdt de app hun locatie voortdurend in de gaten. Een paar keer per uur slaat de applicatie de locatiegegevens van participanten op. Deze data wordt 14 dagen lang lokaal opgeslagen op smartphones. Data ouder dan twee weken wordt automatisch gewist.

Als blijkt dat een deelnemer besmet is met corona, geeft hij dit door via de app. Het Contact Tracing Team van het ministerie van Rechtsbescherming en Hulpdiensten vraagt dan of deze persoon zijn data met hen wil delen. Hiervoor hoeft hij alleen zijn ID-nummer van zijn paspoort door te geven. Dit identificatienummer wordt 14 dagen opgeslagen in de database van het Contact Tracing Team. Nu kan het Team zijn locatiegegevens bestuderen om te kijken waar hij is geweest en wie hij mogelijk besmet heeft.

Het bedrijf Sidekick heeft eveneens een app ontwikkeld in de strijd tegen het coronavirus. Deze werkt wezenlijk anders dan Rakning-19. In plaats van actief locatiegegevens te verzamelen, biedt hij een communicatie- en monitoringkanaal voor artsen en andere zorgmedewerkers. Zij kunnen dan op afstand iemands gezondheid in de gaten houden en eventueel actie ondernemen. Als iemand in thuisisolatie zit, krijgt deze persoon een sms’je met de vraag om de app te downloaden. Hij maakt dan onderdeel uit van het Sidekick COVID-19 programma. Tweemaal per dag vult hij een vragenlijst in. Aan de hand van dit ziektebeeld gaat een speciaal ontwikkeld algoritme aan de slag om vast te tellen hoe ernstig de symptomen zijn. Een arts besluit of ingrijpen noodzakelijk is of niet. Dokters kunnen de app tevens gebruiken om vragen te stellen aan de patiënt. Zolang hij zich niet lekker voelt, staat hij via de app onder controle bij artsen. Als hij zich weer lekker voelt, wordt hij ontslagen en kan hij de app van zijn telefoon verwijderen.

Werking van de COVID-19 app in IJsland

Denemarken

Denemarken was een van de eerste Europese landen die strenge maatregelen trof tegen het coronavirus. Het land sloot de buitengrenzen, (sport)scholen, restaurants en cafés moesten de deuren sluiten en bijeenkomsten met meer dan tien personen werden verboden. De Deense premier Mette Frederiksen heeft toegezegd de teugels langzaam te laten vieren. Vanaf half april mag de helft van alle scholen en kinderdagverblijven weer open, maar wel onder strenge voorwaarden (2 meter afstand houden, handen wassen, klaslokalen vaker schoonmaken, geen speelgoed van thuis meenemen, vaker buitenspelen).

De maatregelen van de Deense overheid lijken hun vruchten af te werpen. Het land telt officieel 6.700 besmettingen en net geen 300 dodelijke slachtoffers. Apps inzetten om de opmars van het virus een halt toe te roepen, was geen onderdeel van de Deense strategie.

Italië

Na Spanje is Italië het land met het hoogste aantal coronabesmettingen. Het optreden van Andrea Bocelli in een lege Duomo di Milano doet de zorgen omtrent het coronavirus even vergeten, maar daarna is het weer snel aan de slag. De Italiaanse overheid gaat behoorlijk ver in de strijd tegen COVID-19. Telecomproviders verstrekken data aan de overheid. Met locatiedata kan de regering controleren of mensen zich aan de opgelegde lockdown houden. Dat klinkt als een ernstige privacyschending en een overtreding van de AVG. Om de schijn daarvan te voorkomen worden alle gegevens anoniem verzameld. Dat betekent dat de locatiegegevens niet één-op-één zijn te herleiden tot specifieke personen.

Net als andere Europese landen vertrouwt de Italiaanse regering op apps om verdere verspreiding van het coronavirus te voorkomen. In de regio Lazio, waar een slordige 6 miljoen Italianen wonen, kunnen inwoners de app Lazio Doctor Covid downloaden op hun smartphone. Het is geen contact-tracing app, maar een applicatie om contact op te nemen met je huisarts en andere zorgmedewerkers als je denkt besmet te zijn met het virus.

De app vraagt om je e-mailadres en telefoonnummer (verplicht). Informatie over zaken als je lichaamstemperatuur, gewicht, hartslag en bloeddruk kun je doorgeven. Ook krijgen je vragen voorgeschoteld zoals of je recentelijk in het buitenland bent geweest, en of dat je contact hebt gehad met iemand die besmet is met het virus. Verder is er een dagboek geïntegreerd in de app. Deze houdt precies bij hoe iemands symptomen zich ontwikkelen. Aan de hand van al deze gegevens is het aan de arts om op afstand te bepalen of je met het coronavirus besmet bent of niet en wat de volgende stappen zijn. Tevens bevat de app een knop om snel contact op te nemen met het noodnummer.

Lazio Doctor Covid is volledig vrijwillig. Volgens de Google Play Store is de app inmiddels meer dan 50.000 keer gedownload.

De Italiaanse regering heeft aangekondigd een smartphone-app te ontwikkelen. Deze is niet bedoeld voor regionaal, maar nationaal gebruik. Afgelopen maand konden ontwikkelaars zich melden met hun ideeën. Daarop kwamen er honderden voorstellen binnen bij het ministerie van Innovatie. Startupbedrijf Bending Spoon kreeg de opdracht om de app te bouwen. De naam van de applicatie is al bekendgemaakt: Immuni.

De app werkt, net als de meeste andere apps die in Europa worden ontwikkeld, met bluetooth om contactmomenten vast te leggen. Als iemand besmet is met het coronavirus, dan geven ze dat door via de app. Die waarschuwt op zijn beurt de mensen waar de geïnfecteerde onlangs contact mee heeft gehad. Tevens krijgt iedereen het advies om in thuisquarantaine te gaan en bij ernstige symptomen contact op te nemen met de huisarts. De app bevat tevens een medisch dagboek, waarbij gebruikers van dag tot dag ziekteverschijnselen kunnen bijhouden. De makers beloven anonimiteit, maar hoe ze dat waar gaan maken is niet bekend. De regering gaat niemand verplichten om de app te installeren, maar hoopt wel dat iedereen dat massaal doet.

Spanje

Als we naar de cijfers kijken is Spanje na de VS het land met de meeste coronabesmettingen en doden. We hebben dat over ruim 175.000 besmette mensen en bijna 20.000 dodelijke slachtoffers. Niet voor niets legde de Spaanse regering in maart 2020 een lockdown op met hele strenge regels. Hotels en andere toeristische accommodaties moesten verplicht dicht, alle scholen werden gesloten (van basisscholen tot universiteiten), wie thuis kon werken moest van huis uit werken, het openbaar vervoer lag plat, grote evenementen werden afgelast en inwoners mochten alleen naar buiten voor een boodschap, te reizen naar werk of het ziekenhuis te bezoeken. Deze strenge regels gelden nog in ieder geval tot eind april.

Ook in Spanje zijn er applicaties ontwikkeld in de strijd tegen het coronavirus. In de regio van de Spaanse hoofdstad Madrid kunnen inwoners, geheel vrijwillig, de app CoronaMadrid installeren op hun smartphone. Het is een relatief eenvoudige tool waarmee burgers aan de hand van een aantal ja/nee vragen kunnen achterhalen of ze al dan niet mogelijk besmet zijn. Vooraf moeten ze wel hun persoonlijke informatie opgeven (naam, geboortedatum, telefoonnummer). De makers geven ook ruiterlijk toe dat de app ook andere privé-informatie verzamelt, namelijk gezondheidsdata en locatiegegevens. Deze gegevens worden centraal opgeslagen op servers van de regionale autoriteiten. Zij zeggen deze informatie enkel te gebruiken voor epidemiologisch onderzoek, niet om te controleren of mensen zich aan de quarantaineregels houden. Als aan de hand van de vragenlijst blijkt dat iemand mogelijk besmet is, geeft de app instructies en aanbevelingen.

Ook de nationale overheid werkt aan een app tegen het coronavirus. Volgens de Spaanse krant El País heeft het ministerie van Economische Zaken van Nadia Calviño eind maart 2020 het groene licht gegeven om voor dit doel “met spoed” een smartphoneapplicatie te ontwikkelen. Volgens het ministeriële bevel wil de overheid met de app “de gezondheidscrisis die COVID-19 veroorzaakt” beëindigen. Met de app kunnen mensen symptomen opgeven om te zien of ze mogelijk besmet zijn.

Daarnaast wil de overheid met de app informatie verzamelen over de verspreiding van het virus. Waar de overheid de app niet voor wil gebruiken, is om te kijken of burgers zich aan de lockdown- en zelfisolatieregels houden. Handhaving daarvan is immers aan de lokale en regionale autoriteiten. Tegelijkertijd laat het ministeriële bevel ruimte om WhatsApp-berichten te sturen naar burgers die buiten hun regio reizen. Het ministerie ontkent dit te gaan doen.

Op 1 april maakte het ministerie van Volksgezondheid bekend dat meer dan 40 miljoen smartphones in Spanje worden getrackt. Dit maakt onderdeel uit van een studie die DataCovid heet en gebeurt naast de implementatie van de hierboven beschreven app. Met de GPS-locatie van smartphones wil het ministerie de bewegingen van mensen tussen regio’s in kaart brengen om zo het beleid zo goed mogelijk af te stemmen. De data die het ministerie verzamelt wordt geanonimiseerd en niet gebruikt om burgers te monitoren.

Cyprus

Volgens de laatste telling telt Cyprus minder dan 1.000 besmettingen, maar dat wil niet zeggen dat de overheid de coronabestrijding minder serieus neemt. Integendeel. Om verdere verspreiding van het virus te voorkomen zijn de grenzen gesloten, hebben scholen, theaters, bibliotheken, musea en andere instellingen in de particuliere sector hun deuren moeten sluiten en gelden er aangepaste openingstijden voor supermarkten. Om de economische impact te beperken heeft de overheid allerlei maatregelen getroffen, zoals een verlaging van het BTW-tarief, uitstel van betaling van de omzetbelasting en speciale financiële ondersteuningsregels voor bedrijven die noodgedwongen op slot moeten.

Naast dit pakket aan noodmaatregelen gooit de overheid ook een corona-app in de strijd: CovTracer. Met deze applicatie wil de regering mensen die in contact zijn geweest met een besmet persoon zo snel mogelijk op de hoogte brengen. De app is ontwikkeld door het Centre of Excellence in Research and Innovation (RISE) in samenwerking met drie Cypriotische universiteiten, het Max Planck Instituut in Duitsland en University College London. De software is gebaseerd op het Safepaths project dat ontwikkeld is op de Massachusetts Institute of Technology (MIT).

Veel van de reeds genoemde corona-apps werken met bluetooth-technologie. CovTracer maakt daarentegen gebruik van de GPS-chip in smartphones. Iedere 5 minuten brengt de app jouw GPS-locatie in kaart. Zo ontstaat er een persoonlijk logboek waarin jouw locatiegeschiedenis is terug te vinden. Met deze info is het mogelijk om locaties die je hebt bezocht te identificeren en andere mensen die hier onlangs zijn geweest te waarschuwen. Als een arts heeft vastgesteld dat je besmet bent met het virus, kun je ervoor kiezen om dit via de app te delen met epidemiologen.

De locatiegegevens worden lokaal opgeslagen, op je mobiele telefoon. Deze data wordt niet langer dan 14 dagen bewaard. Gegevens kunnen eventueel geanonimiseerd worden doorgestuurd via een JavaScript Object Notation bestand of JSON-file. Dit type bestand is met iedere text editor te openen. De app is met name gericht op mensen in de hulpverlening en beroepsgroepen die in de nutsvoorzieningen werken zoals elektriciteit, water en internet. Alle burgers kunnen en mogen de app gebruiken.

Op het moment is CovTracer alleen beschikbaar voor Android-telefoons die op Android 5.0 Nougat of hoger draaien. Volgens de makers is de app voor iPhone-bezitters ‘binnenkort’ beschikbaar.

Frankrijk

Na Spanje en Italië kent Frankrijk het hoogste aantal besmettingen. De teller staat op dit moment (10 april 2020) op bijna 120.000 besmette mensen en meer dan 12.000 doden. Ook hier geldt een streng lockdownregime. Burgers mogen slechts één uur per dag naar buiten in een straal van één kilometer van hun woning. En uiteraard alleen als het echt nodig is, bijvoorbeeld om naar het werk te gaan of boodschappen te doen. Net als het Verenigd Koninkrijk wil Frankrijk de pandemie bestrijden met een app. Naar verwachting gaat het nog zeker drie tot zes weken duren om deze te ontwikkelen.

Details over de werking van de app zijn schaars. In een interview met Le Monde vertellen Olivier Véran en Cédric O -de ministers van respectievelijk Volksgezondheid en Digitale Zaken- dat de app gebruikmaakt van bluetooth. In het vraaggesprek erkent Cédric O dat bluetooth tekortkomingen kent en dat de overheid hierdoor mogelijk op het laatste moment alsnog kan besluiten om de app niet te lanceren.

De minister zegt verder dat privacy zeer belangrijk is. De Franse privacywaakhond CNIL mag haar zegje doen en de overheid zal haar aanbevelingen uiterst serieus nemen. Verder neemt de regering het privacyprotocol van de PEPP-PT in acht. Tot slot moedigt de overheid haar burgers aan om apps te gebruiken waarmee ze op afstand om medisch advies kunnen vragen. In de omgeving van Parijs gebruiken ze daarvoor de app Covidom.

27 april 2020 – CNIL geeft groen licht voor StopCovid: de Franse privacywaakhond CNIL geeft zijn fiat aan de overheid om de corona-app StopCovid in te zetten in de strijd tegen het coronavirus. Volgens de toezichthouder is de applicatie niet in strijd met nationale wetgeving en voldoet hij aan de eisen van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). De privacy is voldoende gewaarborgd, omdat persoonsgegevens van een pseudoniem voorzien worden. Wel vraagt de belangenorganisatie om voortdurend bij het proces betrokken te worden, zodat ze de overheid kan adviseren over privacy, veiligheid en inzet van de app. Een laatste belangrijke eis is dat de app niet als “dé technologische oplossing” gezien wordt tegen het coronavirus, maar hij onderdeel uitmaakt van een alomvattende gezondheidsstrategie.

Oostenrijk

Oostenrijk ging op 16 maart 2020 op slot. Alleen een bezoekje aan de supermarkt, een frisse neus halen (eens per dag) of naar je werk gaan was toegestaan. De politie hield een oogje in het zeil en controleerde of iedereen zich aan deze regels hield. Met nog geen 300 doden door het coronavirus lijkt deze aanpak succesvol.

Vlak na de aankondiging van de lockdown bracht het Oostenrijkse Rode Kruis de app Stopp Corona uit. Deze applicatie wordt de komende weken het belangrijkste wapen tegen verdere verspreiding van het coronavirus. De regering wil voorzichtig de teugels loslaten en burgers meer vrijheden teruggeven. Na Pasen mogen kleine winkels hun deuren weer open, gevolgd door grotere winkels en kapperszaken. En als alles goed gaat mogen vanaf half mei hotels en restaurants weer open.

Stopp Corona gebruikt bluetooth om met andere smartphones te communiceren. Niet om met andere toestellen te pairen, maar om versleuteld anonieme ID-nummers op telefoons op te slaan. Het Oostenrijkse Rode Kruis noemt dat een ‘digitale handdruk’ (Digital Handshake). Dat gebeurt niet bij iedere toevallige passant: alleen mensen die de afgelopen 54 uur langer dan een kwartier op een afstand van twee meter of minder hebben gestaan, worden geregistreerd. Als iemand ziek wordt door het coronavirus, moet hij of zij dat doorgeven met de app. Iedereen die met deze persoon in contact is geweest, krijgt via zijn of haar smartphone een waarschuwing.

Hoe anoniem is Stopp Corona? Gegevens zoals je locatiegeschiedenis of contactpersonen worden niet verzameld. Is iemand daarentegen ziek, dan moet deze persoon zijn telefoonnummer opgeven. Dit nummer wordt 30 dagen centraal opgeslagen, hoogstwaarschijnlijk op de servers van het Oostenrijkse Rode Kruis. Heb je geen ziekteverschijnselen, dan kent het Rode Kruis alleen een zogeheten unique user ID (UUID). Deze is volgens de ontwikkelaars op geen enkele manier gelinkt aan andere data. Gegevens zijn niet geanonimiseerd, maar gepseudonimiseerd.

Bluetooth is zeer belangrijk voor de app om te werken. Daarnaast wil de app toegang tot de microfoon van je smartphone. Dat hebben we tot nu toe niet eerder gehoord. Waarom is dit zo belangrijk? De microfoon verzendt ultrasone tonen die het menselijk oor niet hoort. Als meerdere telefoons dat tegelijkertijd doen, kan de app de onderlinge afstand tussen mensen berekenen.

Net geen 300.000 burgers hebben Stopp Corona geïnstalleerd op hun smartphone. Op een bevolking van bijna 9 miljoen mensen is dat slechts een druppel op een gloeiende plaat. Toch heeft de Oostenrijkse overheid er alle vertrouwen in dat ze met de app een tweede uitbraak kan voorkomen. Andere landen, waaronder Nederland en Australië, hebben interesse getoond in de app.

Polen

Het aantal besmettingen met en dodelijke slachtoffers van het coronavirus is weliswaar beperkt in Polen. Dat wil echter niet zeggen dat de overheid geen maatregelen neemt om de verspreiding van het virus tegen te houden. Net als andere Europese landen heeft Polen een app gelanceerd om dit te realiseren: Kwarantanna domowa, vrij vertaald de thuisquarantaine-app. De app werkt niet met GPS- of bluetooth-tracking, maar met selfies. Het idee hierachter is dat burgers die in thuisisolatie zitten, dit moeten kunnen bewijzen door regelmatig selfies door te sturen het ministerie van Digitale Zaken.

Hoe werkt dit precies? Een foto op zich zegt niks over waar iemand zich bevindt. Daar komt de app van de Poolse overheid om de hoek kijken. Deze maakt gebruik van gezichtsherkenningssoftware om vast te stellen dat de persoon op de foto ook daadwerkelijk degene is wij hij zegt dat hij is. Daarnaast berekent de app de geografische locatie waarvandaan de selfie is verstuurd. Deelnemers moeten enkele keren per dag een selfie versturen met de app. Doen ze dit niet binnen 20 minuten, dan wordt de politie gealarmeerd. De app verstuurt op willekeurige momenten een selfieverzoek. Een lange wandeling maken is dan ook niet aan te raden.

Als de app vaststelt dat iemand zich mogelijk niet aan de opgelegde thuisquarantaine houdt, kan hij kan een bezoekje van de politie verwachten. De politie controleert of je thuis bent of niet. Deze persoon riskeert een boete van tenminste 500 zloty, omgerekend 110 euro. Deze kan oplopen tot 5.000 zloty, wat meer dan 1.100 euro is.

De Poolse regering is duidelijk over het gebruik van de app: dat is verplicht. “Mensen die in quarantaine zitten hebben een keuze: ze krijgen bezoek van de politie, of ze downloaden deze app”, aldus Karol Manys, woordvoerder van het ministerie van Digitale Zaken, tegenover het Franse persbureau AFP.

Volgens de Britse journalist Jakub Krupa maakt het ministerie automatisch een account aan van iedereen waarvan het vermoeden bestaat dat ze besmet zijn met corona. Dat geldt ook voor de tienduizenden Poolse seizoenwerkers die huiswaarts keren: zij zijn bij voorbaat al verdacht.

Rusland

President Vladimir Poetin lanceerde begin april een app in de strijd tegen het virus. De insteek van de applicatie is wezenlijk anders. In Europa willen lidstaten met een app mensen waarschuwen als ze contact hebben gehad met iemand die besmet is. Het Kremlin wil daarentegen mensen volgen die te horen hebben gekregen dat ze thuis moeten blijven. Een soort van digitale enkelband dus die al je bewegingen registreert. George Orwells Big Brother is watching you in levenden lijve.

Naast de hierboven genoemde app werkt de Russische regering aan een QR-code systeem. Alle bewoners uit Moskou die zich via internet registreren, krijgen een unieke QR-code opgestuurd. Als zij staande worden gehouden door surveillerende politieagenten, tonen zij hun code en mogen ze verdergaan met de boodschappen. Critici noemen de app en het QR-code systeem een “digitaal concentratiekamp”.

Turkije

Met meer dan 60.000 besmettingen neemt Turkije het coronavirus zeer serieus. Net als in ons land zijn de scholen gesloten, nationale en internationale vluchten grotendeels opgeschort en bijeenkomsten verboden. President Erdogan wil dat burgers minimaal “drie passen” afstand houden. Turken die over straat willen moeten verplicht een mondkapje dragen. Een verplichte 48-urige lockdown in 31 steden veroorzaakte heel wat paniek. De aankondiging kwam slechts twee uur voordat hij in werking trad. Mensen probeerden in deze korte tijd snel nog wat boodschappen in te slaan. Overal waren lange rijen en stonden mensen te dicht op elkaar. Vanwege deze taferelen wilde de verantwoordelijke minister opstappen, maar Erdogan accepteerde zijn ontslag niet.

Erdogan gaat nog een stap verder in de bestrijding van COVID-19. Begin april kondigde de president aan dat hij mobiele telefoons gaat tracken. Concreet wil hij iedere beweging van burgers volgen en berichten versturen of bellen op het moment dat zij hun huis verlaten, zo laat het ministerie van Communicatie weten tegenover Reuters. Burgers die zich niet houden aan de thuisquarantaine, krijgen de politie over de vloer en een boete. Concrete plannen voor een app zijn er op dit moment niet.

De wet in Turkije geeft de president verregaande bevoegdheden om in te grijpen in uitzonderlijke omstandigheden, zoals een pandemie. Erdogan hoeft bijvoorbeeld niet het parlement om goedkeuring te vragen om burgers op grote schaal af te luisteren, steden van de buitenwereld af te sluiten of het sociale leven stil te leggen. De volksvertegenwoordiging wordt volledig buitenspel gezet. Het doel heiligt de middelen.

Coronabestrijding met apps in de Verenigde Staten

Wereldkaart Verenigde Staten

De Verenigde Staten (VS) vormen de grootste brandhaard ter wereld. Nergens anders ter wereld zijn er zoveel mensen besmet als hier. Dan hebben we het meer dan een half miljoen mensen. President Trump zei begin april dat de komende weken vermoedelijk tussen de 100.000 en 240.000 burgers zullen sterven door het coronavirus. Grote steden als Los Angeles zijn zwaar getroffen, artsen spreken van “hell on earth” als hen gevraagd wordt naar de omstandigheden in het ziekenhuis. Om de economie een stimulans te geven, waar inmiddels meer dan 17 miljoen mensen werkloos en zonder inkomen thuiszitten, trekt Trump de portemonnee: hij stelt een bedrag van meer dan 2 biljoen dollar ter beschikking.

Concrete plannen om contact-tracing apps te ontwikkelen zijn er momenteel niet in de VS. Experts hebben gezegd dat deze eventueel binnen enkele weken ontwikkeld kunnen worden. Het Center for Disease Control and Prevention (CDC) verzamelt locatiedata via mobiele telefoons. Deze gegevens in combinatie met data van de advertentie-industrie, worden gebruikt om de bewegingen van mensen in kaart te brengen. Onderzoekers willen op deze manier inzichtelijk maken hoe het coronavirus zich verspreidt. Burgerrechtenorganisaties uiten hun zorgen dat deze praktijken de privacy van Amerikaanse burgers schenden. ‘Mag een overheid toegang hebben tot zoveel informatie?’ vragen zij zich hardop af.

Google en Apple doen ook een duit in de zak. Gezamenlijk gaan ze een techniek ontwikkelen die het mogelijk maakt om tussen Android-telefoons en iPhones te communiceren. ‘Anonieme beacons’, te vergelijken met anonieme ID-nummers, kunnen dan via bluetooth uitgewisseld worden tussen Android en iOS. Hiervoor is een Application Programming Interface of API nodig. Deze verschijnt in mei, zo hebben beide techbedrijven beloofd. In de daarop volgende maanden gaan Google en Apple aan de slag om een breder contact-tracing platform via bluetooth te ontwikkelen. Dit is volgens de bedrijven een betere oplossing dan een API, omdat meer mensen dan kunnen deelnemen. Bovendien biedt het meer mogelijkheden voor overheden en gezondheidsinstanties om hun eigen wensen vorm te geven. “Privacy, transparantie en consensus zijn van het grootste belang in onze gezamenlijke inspanning. We kijken er dan ook naar uit om deze functionaliteit in samenwerking met andere belanghebbenden te ontwikkelen”, zo schrijven Google en Apple in een blog.

Coronabestrijding in de Verenigde Staten door Google en Apple

Facebook draagt ook haar steentje bij. Het door Mark Zuckerberg ontwikkelde platform ondersteunt onderzoekers met gegevens uit haar Data for Good programma om te kijken hoe het virus zich verspreidt in de VS. Met deze informatie kunnen experts betere keuzes maken: als ze bijvoorbeeld kunnen voorspellen waar het coronavirus straks de kop opsteekt, kunnen ze hulpmiddelen die kant opsturen. Met meer dan 317.000 statusupdates, 147.000 foto’s en 54.000 links die iedere minuut worden gedeeld op het platform, biedt Facebook een waardevolle schat aan informatie.

Coronabestrijding met apps in Azië en het Midden-Oosten

Wereldkaart Azie

China

China is het land waar het allemaal begon. Op het hoogtepunt waren er meer dan 82.000 mensen besmet met het coronavirus. Volgens de laatste berichten zijn er nauwelijks nieuwe besmettingen. Na een lockdown van meer dan 75 dagen mogen inwoners van Wuhan langzaam weer de straat op. In sommige delen van de miljoenenstad mogen winkels hun deuren weer openen. Het blijft oppassen voor een tweede uitbraak. Om dat te voorkomen houdt de overheid alles streng in de gaten.

Contact-tracing apps, GPS-hacking, gezichtsherkenning, drones: in de strijd tegen het coronavirus schuwde het communistische regime geen enkel middel. De meeste maatregelen waren ronduit draconisch. Een drone die overvliegt en via een luidspreker burgers oproept om snel naar huis te gaan, is behoorlijk intimiderend. Een politieagent op iedere hoek van de straat met een digitale thermometer om je lichaamstemperatuur te meten, gaat voor Nederlandse maatstaven eveneens wel erg ver. Dat geldt helemaal voor apps die in real-time al je bewegingen monitoren. Terwijl onze overheid nadenkt over het introduceren van contact-tracing apps, heeft China er geen enkele moeite mee om haar burgers te verplichten deze apps te installeren.

De Chinese overheid greep ook op andere manieren rechtstreeks in. Populaire apps als Alipay en WeChat moesten verplicht een ‘kleurensysteem’ opnemen. Hoe werkt dat? Afhankelijk van hun quarantainestatus krijgen inwoners een kleur toegekend. Groen betekent dat ze vrij zijn om te gaan en staan waar ze willen. Personen met de kleurcode geel zijn beperkt in hun reizen. En mensen met code rood moeten onmiddellijk in quarantaine en mogen hun huis niet verlaten. Wie met het openbaar vervoer wil reizen of een overheidsgebouw in wil, moet zijn of haar kleurcode laten zien. Is deze niet groen, dan is hij niet welkom. De app deelde deze gegevens bovendien rechtstreeks met de politie.

Singapore

Ondanks het relatief laag aantal coronabesmettingen, doet Singapore er alles aan om verdere verspreiding te voorkomen. Met dat doel voor ogen lanceerde de overheid in maart 2020 de app TraceTogether.

In hoofdlijnen werkt de app op basis van bluetooth zoals eerder in dit artikel omschreven. Gebruikers installeren de app en zetten hun bluetooth-verbinding aan. Met hulp van een techniek die Relative Signal Strength Indication (RSSI) heet, meet de app de afstand en tijdsduur dat je contact met mensen om je heen hebt en geanonimiseerde ID-nummers van smartphones. Deze informatie wordt 21 dagen lang lokaal en versleuteld opgeslagen. De app verzamelt geen locatiegegevens of andere persoonlijke data die naar specifieke gebruikers zijn te herleiden. Mensen die ziek worden melden dat via de app. De applicatie verstuurt dan een alarmeringsbericht naar iedereen met wie je onlangs contact hebt gehad.

De gegevens die TraceTogether verzamelt worden niet doorgestuurd naar de overheid, tenzij iemand daar nadrukkelijk toestemming voor geeft. Burgers die zich willen afmelden moeten hun telefoonnummer via de e-mail doorgeven aan het ministerie van Volksgezondheid. Zij verwijdert op haar beurt alle verzamelde gegevens van haar server. De regering verplicht haar inwoners niet om de app te installeren. Maar “hoe meer mensen TraceTogether gebruiken, des te sneller we COVID-19 verslaan”, aldus de overheid.

De effectiviteit van deze app valt of staat met het feit dat genoeg mensen de app gebruiken. Op 18 april 2020 bleek dat Covid-19 nog altijd rap om zich heen grijpt in Singapore. Driekwart van de bevolking zou de app moeten gebruiken om effectief te zijn, maar de app is bij lange na niet genoeg gedownload om dit streven te halen.

Zuid-Korea

Zuid-Korea stelt alles in de waagschaal tegen de coronapandemie. Sinds de uitbraak van het MERS-virus in 2015, heeft het land nieuwe wetgeving geïmplementeerd. Hiermee kan de overheid zeer vergaande maatregelen nemen om een epidemie of pandemie te bestrijden. Dat de privacy van haar burgers daarbij wordt geschonden, is secundair en weegt minder zwaar. Zolang de maatregelen maar hun vruchten afwerpen.

Zuid-Korea heeft 43 testpunten die wel iets weghebben van een McDrive. Wie wil kan zich hier melden en zich gratis laten testen op het coronavirus. Binnen 24 uur krijgen de deelnemers te horen of ze besmet zijn of niet. Naar schatting worden er op deze manier dagelijks 15.000 burgers getest op corona. In de afgelopen weken hebben zich meer dan 300.000 mensen gemeld om zich te laten testen. Geen enkel land ter wereld heeft zoveel mensen gescreend op COVID-19 als Zuid-Korea.

Als iemand positief is getest, wordt hij direct in quarantaine geplaatst. De overheid gaat tevens na waar hij de afgelopen tijd is geweest. Daarvoor gebruikt de regering niet alleen de smartphone van de patiënt, maar ook betaalgegevens en beelden van veiligheidscamera’s. Burgers die op dat moment op dezelfde plek waren, krijgen een sms met daarin uitgebreide informatie over de patiënt: denk aan geslacht, geboortedatum, beroep, reisgeschiedenis, naam van het ziekenhuis waar de patiënt behandeld is, en ga zo maar door. Verder zijn er websites als coronamap.site. Die weten precies waar corona-patiënten zich bevinden. Voor de meeste Koreanen is het dagelijkse routine om deze site te controleren op (nieuwe) besmettingsgevallen op hun locatie. Tot slot maakt de overheid gebruik van GPS-trackingmethodes om haar burgers in de gaten te houden. Wie zich niet aan de quarantaineregels houdt, moet verantwoording afleggen tegenover de politie.

Reinste inbreuk van je privacy, zo zeggen privacyorganisaties terecht. Maar deze methoden zijn wel effectief: volgens de officiële cijfers zijn er door de aanpak tot op heden slechts 200 doden te betreuren. En dat is volgens de Zuid-Koreaanse regering belangrijker dan de privacy van haar burgers.

India

In India is een mobiele applicatie gelanceerd om de bewegingen te volgen van mensen die onder thuisquarantaine zijn geplaatst. De app is ontwikkeld door studenten van RIT-Jamshedpur en werkt op dezelfde manier als de Poolse thuisquarantaine-app, die selfies gebruikt. De app vraagt geregeld om een selfie op te sturen, waarmee wordt gecontroleerd of iemand zich thuis bevindt. Is dit niet het geval, dan bellen de autoriteiten de desbetreffende persoon met het dringende verzoek naar huis terug te keren.

Taiwan

De Taiwanese autoriteiten gebruiken smartphone-trackinggegevens om autoriteiten te waarschuwen wanneer iemand die thuis in quarantaine zou moeten zijn, het huis verlaat.

Volgens een BBC-artikel geschreven door een Amerikaanse student die in Taiwan woont, worden de autoriteiten ook gewaarschuwd wanneer je je telefoon uitschakelt. De student meldde dat hij om 8:15 uur werd bezocht door twee politieagenten omdat zijn telefoon was uitgeschakeld. De batterij was om 7:30 uur leeg.

De trackinggegevens van smartphones worden ook vergeleken met nationale ziektekostenverzekerings-, immigratie- en douanedatabases om de verspreiding van het virus over het hele eiland te beperken.

Hong Kong

In Hong Kong worden burgers voorzien van polsbandjes die in contact staan met een app op de smartphones van gebruikers. Deze polsbandjes moeten ervoor zorgen dat mensen thuisblijven en hun quarantaine niet overtreden.

Israël

Ook Israël gooit een app in de strijd. Het ministerie van Volksgezondheid onthulde eind maart 2020 de applicatie Hamagen, letterlijk vertaald ‘het schild’. Volgens de overheid is het een hulpmiddel om burgers op de hoogte te brengen als ze in de afgelopen 14 dagen aanraking zijn geweest met iemand die besmet is met het coronavirus. Mensen ontvangen tijd- en locatiegegevens wanneer ze mogelijk contact hebben gehad met de persoon in kwestie. Ze krijgen niet te horen wie dat is, wel dat ze in quarantaine moeten. De overheid belooft nadrukkelijk dat de app geen locatiegegevens uitwisselt met het ministerie. In plaats daarvan wordt deze informatie vergeleken met epidemiologische data van het departement (cross-referencing).

Naast de regering vervult ook Shin Bet, de Israëlische geheime dienst, een belangrijke rol in de pandemiebestrijding. Als blijkt dat iemand besmet is met het coronavirus, verzamelt de instantie minutieus alle relevante data van diens smartphone. Wie langer dan tien minuten contact heeft gehad met iemand die besmet is en binnen een straal van twee meter stond, wordt gemeld bij het ministerie van Volksgezondheid. De politie krijgt deze informatie eveneens doorgespeeld: zo kunnen zij controleren of burgers zich hieraan houden.

23 april 2020 – Israël stopt met verzamelen locatiegegevens: de Israëlische politie mag niet langer smartphonedata gebruiken om te controleren of burgers zich aan de thuisquarantaine houden. Premier Benjamin Netanyahu legde deze maatregel in maart eenzijdig op. Hij beloofde dat deze stap slechts een maand zou duren. Mocht hij de maatregel willen verlengen, dan zou het parlement zich hierover mogen uitspreken. Een parlementaire commissie heeft geoordeeld dat het verzamelen van locatiegegevens via de smartphone om burgers te controleren hun privacy schendt. Verder is de commissie van mening dat deze schending niet opweegt tegen de voordelen. Bovendien is de politie prima in staat om ook zonder deze data de naleving van de thuisquarantaine te controleren.

Dit soort taferelen heeft veel weg van een politiestaat. Dat bewijst het verloop van het parlementaire debat over de coronabestrijding wel. De Knesset, het Israëlische parlement, had behoorlijk wat kritiek op de plannen van de regering. Kamerleden eisten dat de regering deze cybermonitor niet langer dan 30 dagen mocht uitvoeren. Premier Benjamin Netanyahu beloofde plechtig de wens van het parlement uit te voeren. Een paar uur later drukte hij alsnog zijn zin door, zonder parlementaire goedkeuring. De tijdslimiet van 30 dagen werd omgezet naar onbepaalde tijd. En de periode dat de verzamelde gegevens bewaard mogen worden, werd opgerekt naar 60 dagen, naar eigen zeggen om “achteraf een intern onderzoek” te kunnen uitvoeren.

Iran

Op 3 maart 2020 ging er een bericht uit naar Iraanse burgers met de mededeling dat ze een nieuwe door de overheid goedgekeurde app moesten installeren voordat ze naar een ziekenhuis of gezondheidscentrum gingen. De app heet AC19. Het beweert gebruikers te kunnen diagnosticeren door een reeks vragen te stellen waar met ‘ja’ of ‘nee’ geantwoord moet worden.

Nariman Gharib, een Iraanse veiligheidsonderzoeker die in Londen woont en de code van de app heeft bekeken, vertelde VICE News dat AC19 locatiemonitoring gebruikt om vast te stellen waar in het land een gebruiker zich bevindt. Het maakt ook gebruik van een Android-bibliotheek die doorgaans wordt gebruikt door fitness-apps om de bewegingen van individuen te volgen. ‘Ze kunnen je echt volgen. Als je van locatie A naar B verplaatst, kunnen ze dat in realtime zien ‘, zei hij.

Het is onmogelijk om vast te stellen hoeveel Iraniërs de app hebben gedownload. Volgens een tweet van de ICT-minister MJ Azari Jahromi hebben al minstens 3,5 miljoen mensen persoonlijke en locatiegegevens gedeeld met de overheid.

Pakistan

Op 24 maart 2020 bleek dat verschillende inwoners van Pakistan een sms hadden ontvangen waarin stond dat ze mogelijk in contact waren geweest met iemand waarbij een Covid-19 besmetting was vastgesteld.

Volgens een artikel in Dawn luidt het bericht: “Er is vastgesteld dat u mogelijk in de afgelopen 14 dagen in contact bent gekomen met een bevestigde coronavirusbesmetting Daarom wordt u verzocht de nodige voorzorgsmaatregelen te nemen door zelfquarantaine. ”

Aangenomen wordt dat de maatregel is geïmplementeerd via cell site location information (CSLI) en call detail record (CDR) data-acquisitiemethoden.

“Met behulp van CDR-analyse kunnen details zoals locaties die door een bevestigde Covid-19-patiënt zijn bezocht, evenals mobiele telefoonnummers van anderen die op dat moment in dezelfde buurt waren, worden verkregen uit de telefoongegevens van de patiënt”, vervolgt het artikel.

Coronabestrijding met apps in Oceanië

Wereldkaart Oceanie

Australië

In Australië wordt contactonderzoek in de verschillende staten anders aangepakt. De meeste staten gebruiken geen apps voor het traceren van contacten en vertrouwen op traditionele handmatige methoden om te bepalen of mensen onderling contact hebben gehad. De federale overheid en de staat New South Wales (NSW) gebruiken geaggregeerde geanonimiseerde mobiele gegevens die door telecommunicatiebedrijven worden geleverd om de bewegingen van het publiek te volgen. Geen van de staten gebruikt echter mobiele data om de bewegingen van een enkel individu vast te stellen. Dit ondanks het feit dat het legaal is om toegang te krijgen tot mobiele gegevens van burgers in geval van een pandemie.

Twee weken geleden lanceerde Victoria een smartphone-app genaamd Whispir. Met de app kunnen autoriteiten de locaties van Covid-19-patiënten en hun nauwe contacten volgen. Met Whispr kunnen autoriteiten ook met deze personen communiceren via sms-berichten. De app helpt ervoor te zorgen dat mensen voldoen aan de vereisten voor zelfisolatie. Personen die niet aan de vereisten voldoen, krijgen een boete van $ 25.000 en bedrijven $ 100.000.

In Zuid-Australië wordt ook een smartphone-app gebruikt om de bewegingen van coronaviruspatiënten te volgen.

In New South Wales stelde minister Victor Dominello dat privacy en burgerrechten voorop staan. Bijgevolg zou de regering niet proberen individuele bewegingen te bepalen. ‘Hoe meer we dit virus kunnen meten en modelleren, hoe beter we erop kunnen reageren en hoe meer levens we kunnen redden’, legde hij uit. Dominello zei ook dat NSW “absoluut niet” zou overwegen om telecommunicatiegegevens te gebruiken om isolatie van mensen af ​​te dwingen door te controleren of ze hun huis verlaten. Desalniettemin kondigde NSW Health aan dat het onderzoek deed naar het gebruik van een reeks technologieën om het contacttraceringsproces te verbeteren.

In West-Australië werd half maart 2020 een app genaamd Snewpit gelanceerd. De ontwikkelaar van de app verklaarde dat de app is ontworpen om COVID-19-meldingen van patiënten te versnellen. De app is bedoeld om vertragingen te voorkomen waardoor meer mensen geïnfecteerd kunnen raken. Sommige leden van de gemeenschap hebben hun bezorgdheid geuit dat de smartphonemeldingen meer paniek kunnen veroorzaken. Een gemeenschapspsycholoog zei echter dat de informatie ‘gestreste’ en soms ‘hysterische’ kopers juist kan kalmeren.

Update 27 april – Australië lanceert COVIDSafe: de aanpak van het coronavirus gebeurde tot nu toe vooral regionaal in Australië. De nationale overheid heeft nu ook een eigen app gelanceerd genaamd COVIDSafe. De applicatie is gebaseerd op TraceTogether, de app die de overheid van Singapore gebruikt in de strijd tegen COVID-19. COVIDSafe gebruikt bluetooth om te kijken of er smartphones in de directe omgeving zijn waar de app eveneens op is geïnstalleerd. Als dat zo is maakt hij een ‘digitale handdruk’. De datum, de tijd, de afstand en de tijdsduur worden dan vastgelegd in een beveiligd logboek. Al deze informatie wordt maximaal 21 dagen lokaal opgeslagen op mobiele telefoons. Data ouder dan 21 dagen wordt automatisch gewist.

Als iemand besmet is geraakt met het coronavirus, geeft hij dit door via de app. Iedereen die in de afgelopen drie weken in zijn buurt was, ontvangt dan een alert. De contactgegevens van de besmette persoon worden doorgestuurd naar zorgprofessionals. Zij kunnen dan contact met hem opnemen en maatregelen treffen. Het installeren van de app is niet verplicht, maar geheel vrijwillig. De Australische premier Scott Morrison raadt echter iedereen aan om COVIDSafe te installeren.

Nieuw-Zeeland

Momenteel wordt in Nieuw-Zeeland geen bewegingsregistratie gebruikt. OptiTrac, een technologiebedrijf in Christchurch, heeft echter een app voor het traceren van contacten en zelfisolatie ontwikkeld. De directeur van OptiTrac, Tom Riley, zei dat de app bijna klaar is en hij is bereid deze aan de overheid aan te bieden. Tot dusver heeft de regering geen invulling gegeven aan zijn aanbod.

Deskundigen stellen dat digitale contacttracering in Nieuw-Zeeland wel nodig zal gaan zijn. Er wordt aangenomen dat handmatige contacttraceringsmethoden die momenteel worden gebruikt, snel hun effectiviteit verliezen zodra de natie uit de lockdown komt.

De premier van Nieuw-Zeeland, Jacinda Ardern, heeft gezegd dat de regering haar interesse in de TraceTogether-app in Singapore kenbaar heeft gemaakt. Singapore werkt eraan de code van de app te delen met geïnteresseerde landen.

Coronabestrijding met apps in Zuid-Amerika

Wereldkaart Latijns Amerika

Argentinië

Eind maart bracht het big data-bedrijf Grandata een hittekaart uit waarop de bewegingen van de burgers in Argentinië te zien waren om de naleving van nieuwe lockdown-maatregelen te controleren.

Privacy International heeft geschreven: “Dit is het perfecte voorbeeld van de data-exploitatie-industrie waarbij datamakelaars gebruikmaken van persoonlijke gegevens waarvan mensen waarschijnlijk niet wisten dat ze deze met derden zoals Grandata deelden”

Ecuador

Volgens een rapport van Ecuador TV kondigde minister van Buitenlandse Zaken María Paula Romo op 17 maart 2020 aan dat de regering satelliettracering zou gaan gebruiken om ervoor te zorgen dat burgers de “epidemiologische omheining” niet zouden doorbreken.

Privacy International meldde later dat de maatregel “het volgen van mobiele telefoons via GPS-satelliet toestond om ervoor te zorgen dat burgers de verplichte quarantaine niet doorbreken nadat zes overtreders waren geïdentificeerd”.

Brazilië

Volgens een rapport van ZDNet van 27 maart 2020 heeft de burgemeester van Recife gezegd dat de stad minstens 700.000 smartphones volgt om te bepalen waar de lockdown-regels worden nageleefd.

Het rapport vervolgt: “Overheden in heel Brazilië zijn van plan een systeem uit te rollen dat gebruikmaakt van geolocatie-tracking ter ondersteuning van acties rond de lockdowns die de verspreiding van COVID-19 moeten vertragen.”

Het systeem is ontwikkeld door InLoco, een Braziliaanse startup, en geotrackt gebruikers “via een locatiekaart die geen GPS of bakens gebruikt, waarvan InLoco beweert dat het 30 keer nauwkeuriger is dan GPS.”

Coronabestrijding met apps in Afrika

Wereldkaart Afrika

Op het Afrikaanse continent zetten overheden nagenoeg geen technologische hulpmiddelen als contact-tracing apps in bij de bestrijding van het coronavirus. Ook is er geen grootschalige lockdown. Dat is ook niet te handhaven, omdat het leven zich daar grotendeels op straat afspeelt. Iets basaals als handen wassen gebeurt bij de meeste huishoudens op straat. Social distancing en anderhalve meter afstand houden is onder dergelijke omstandigheden ook bijna niet te doen. Wel zien we in menig land epidemiologen gehuld in witte schorten over straat lopen om de boel te desinfecteren.

Een andere maatregel die Afrikaanse landen nemen, is dat ze zoveel mogelijk digitaal proberen te betalen. In grote delen van het land gaat dat niet, omdat chartaal geld (cash) daar nu eenmaal de enige manier is om af te rekenen. Sommige landen zoals Kenia hebben een avondklok ingesteld, zodat burgers in ieder geval ’s avonds binnen zijn. De Keniaanse regering probeert ook reizen te beperken om verdere verspreiding van het virus te voorkomen.

Marokko

Marokko is een van de landen op het Afrikaanse continent die snel maatregel namen. De overheid riep in maart de noodtoestand uit en stelde een avondklok in die een maand duurde. Alle nationale en internationale vluchten zijn nagenoeg allemaal geannuleerd. Dat levert voor gestrande reizigers grote problemen op. Tientallen Nederlanders zitten daardoor nog altijd vast in Marokko, zonder uitzicht wanneer ze terug kunnen naar ons land. Het ministerie van Buitenlandse Zaken zit er bovenop en doet er alles aan om hen terug te halen.

Hoewel de Marokkaanse regering geen officiële lockdown heeft afgekondigd, mogen mensen alleen onder strikte voorwaarden naar buiten: om boodschappen te doen, voor medische spoedgevallen en om naar het werk te gaan. Zowel de politie als het leger houden nauwlettend in de gaten of iedereen zich aan deze afspraken houdt.

Deze maatregelen hebben vanzelfsprekend een enorme impact. Naar schatting 2,4 miljoen Marokkanen hebben hierdoor geen inkomen. Wat hun situatie nog schrijnender maakt is dat ze in het zwarte circuit werken of ontslagen zijn omdat ze tijdelijke contracten hebben. Denk aan schoonmaaksters, landbouwers, cateraars en straatverkopers. Vlak nadat de overheid iedereen oplegde om binnen te blijven, beloofde de Economic Monitoring Committee (EMC) om deze mensen te helpen. Zij kunnen zich bij deze instantie registreren en krijgen dan binnen enkele uren een persoonlijke code waarmee ze geld kunnen pinnen. Het bedrag is afhankelijk van zaken als de gezinsgrootte. Sommige organisaties vrezen dat de overheid de situatie misbruikt de verworven informatie in de toekomst gaat inzetten om belastingen te innen bij deze mensen.

De Marokkaanse overheid hanteert twee apps om COVID-19 te bestrijden. De ene app is ontwikkeld door een Frans-Marokkaanse startup genaamd Dakibot. Dit bedrijf ontwikkelde een chatbot die antwoord geeft op veelgestelde vragen omtrent het coronavirus. De andere app is gelanceerd door het ministerie van Volksgezondheid. Deze is voor dokters en andere medisch-specialisten om sneller en eenvoudiger informatie uit te wisselen. Op deze manier wil de overheid een effectieve strategie formuleren in de strijd tegen het virus.

Zuid-Afrika

Op woensdag 24 maart 2020 vertelde de Zuid-Afrikaanse minister van Communicatie, Stella Ndabeni-Abrahams, aan verslaggevers: “Het is belangrijk om naar de individuen te kijken die door het virus getroffen zijn, om zo de gezondheidsdiensten te helpen. Op die manier kunnen we uitspraken doen over hoeveel mensen in een bepaald gebied besmet zijn. ” De telecommunicatie-industrie is collectief overeengekomen om gebruikersgegevens te analyseren om de overheid te helpen dit te bereiken. De precieze wijze waarop dit dan gebeurt, en welke informatie het precies betreft, blijft onduidelijk.

Hoe zit het met corona apps in Nederland?

7 april 2020 – Overheid zegt op apps in te willen zetten: Hugo de Jonge, minister van Volksgezondheid, welzijn en sport (VWS), heeft tijdens een persconferentie van dinsdag 7 april gezegd dat hij “technologische hulpmiddelen” in wil zetten om het coronavirus in ons land te bestrijden. Hiervoor wil hij een tweetal applicaties introduceren. Een van de apps geeft je een seintje als je contact hebt gehad met iemand die besmet is met het virus. De andere app is een tool om contact op te nemen met je (huis)arts, vragen te stellen en eventuele coronasymptomen door te geven. Met beide apps tezamen wil de minister enerzijds de opmars van het coronavirus indammen, en anderzijds de gezondheidszorg ontlasten (in het bijzonder de GGD die normaal gesproken contactonderzoek doet). Uit een enquête van het AD blijkt dat zo’n twee derde van de Nederlanders voorstander is van dergelijke corona-apps, al was er bij afname van deze enquête nog vrijwel niets bekend over de exacte werking van de desbetreffende apps.

Het idee van minister De Jonge klinkt als een goed initiatief in de strijd tegen COVID-19, maar roept veel vragen en mogelijke bezwaren op. Hoe werkt een app die je waarschuwt als je contact hebt gehad met iemand die geïnfecteerd is met corona? Hoe en waar worden de gegevens die de app verzamelt opgeslagen? Wie heeft er toegang tot deze data? Gaat de overheid burgers verplichten de app te installeren? Komt onze privacy niet in het geding?

14 april 2020 – deadline indienen ideeën voor corona-app door bedrijfsleven: Gezien de complexiteit en impact van de materie, heeft minister De Jonge aan bedrijven en experts gevraagd om mee te denken over de implementatie van de apps. “In landen om ons heen zijn er veel interessante ontwikkelingen op dit gebied. Maar daarnaast willen we de denkkracht in Nederland aanboren, om zo tot de best mogelijk keuze te komen. Het waarborgen van privacy is daarbij essentieel”, aldus de minister. Instanties en deskundigen met ideeën hierover konden zich tot uiterlijk dinsdag 14 april 12:00 melden bij het ministerie van VWS. Vanuit de Kamer kwam er kritiek op de plotseling oproep van de minister in combinatie met de krappe deadline voor het indienen van ideeën. Toch kwamen er meer dan 750 voorstellen binnen.

18 / 19 april 2020 –  zeven apps onder de loep genomen tijdens een appathon: In het weekend van 18/19 april 2020 zijn 7 apps gepresenteerd aan het publiek. Hierbij worden suggesties en kritiek van experts en het grote publiek gebruikt om de apps verder te verbeteren. Meer informatie over de gepresenteerde apps is hier te vinden. Wat wel duidelijk is, is dat app-oplossingen alleen werken als een groot deel van de Nederlandse bevolking de app ook daadwerkelijk gebruikt. Er wordt onder meer gesproken over een percentage van zestig procent van de bevolking dat de app moet installeren om effectief te zijn.

20 april 2020 – appathon verloopt chaotisch: De appathon verloopt allesbehalve op rolletjes. Er is veel kritiek op het selectieproces van de apps, waardoor enkele prominente deelnemers zich openlijk distantiëren van de uitkomsten. Eén van de gepresenteerde apps blijkt bovendien een datalek te bevatten. Het euvel is eenvoudig te verhelpen, maar het kwaad is dan al geschied. Externe instanties als de landsadvocaat en KPMG concluderen zijn ook niet mals in hun bevindingen. Meer achtergrondinformatie over het verloop van de appathon en de conclusies van experts en instanties vind je in ons artikel ‘Een weekend appathon: de belangrijkste gebeurtenissen op een rij’.

20 april 2020 – veiligheidsdiensten waarschuwden ministerie om corona-app: volgens anonieme bronnen waarschuwden de veiligheidsdiensten het ministerie van VWS afgelopen week al dat ze te hard van stapel liep bij de ontwikkeling van een corona-app. Volgens hen was het “verre van realistisch” om op korte termijn een applicatie te ontwikkelen in de strijd tegen het coronavirus. De diensten adviseerden de minister om goed te kijken uit welk land de apps afkomstig zijn die bij de appathon gepresenteerd werden, en hoe de gegevens worden opgeslagen. “De brief lijkt terzijde te zijn geschoven”, zo zeggen ingewijden tegenover de NOS.

Over de techniek: hoe werkt de app?

Zoals gezegd wil minister De Jonge twee apps lanceren: een contact-tracing app en een communicatie-app. Verreweg de meeste aandacht ging uit naar de eerstgenoemde applicatie. Tijdens de verscheidene persconferentie vroegen journalisten zich hardop af hoe zo’n app in praktijk werkt. Bluetooth en GPS werden als mogelijke opties geopperd. De minister kon echter niet precies vertellen hoe de technische vork in de steel steekt. Dat wordt momenteel uitgezocht door diverse app-bouwers en bedrijven. Update 18 april 2020: Veel voorstellen voor contact-tracing apps die concreet worden overwogen leunen op het gebruik van bluetooth.

App installeren

Wat als een paal boven water staat, is dat je eerst de app op je smartphone moet installeren. Op Android-telefoons is dat makkelijker dan op iPhones. Voor Android-gebruikers is de Google Play Store namelijk niet de enige plek waar zij apps kunnen downloaden en installeren. Ontwikkelaars mogen hun app ook op andere manieren aanbieden, bijvoorbeeld via hun eigen website of ander platform.

Wie met een iPhone rondloopt kan alleen via de App Store applicaties installeren, gejailbreakte iPhones even buiten beschouwing gelaten. Ontwikkelaars moeten hun app aanbieden aan Apple. Apple controleert of de app aan alle voorwaarden voldoet die zij oplegt aan app-makers. Zo niet, dan mogen de ontwikkelaars opnieuw naar de tekentafel en begint alles weer van voor af aan. Zelfs als alles in orde is, duurt het vaak weken voordat Apple het groene licht geeft. Dat is kostbare tijd die verloren gaat. Wellicht dat de overheid, gezien de ernst van de situatie, Apple kan vragen om hier vaart mee te maken, maar dat is geen garantie. Dit obstakel is te omzeilen door een app te gebruiken die reeds is goedgekeurd door Apple.

Daarnaast is het de vraag in hoeverre de app die de minister voor ogen heeft goed werkt op een iPhone. Door ervaringen in het buitenland weten we dat zo’n app alleen goed werkt als de gebruiker de app open laat staan en geen andere apps gebruikt. Vergeet je de app te openen of ben je ergens anders mee bezig, dan werkt de applicatie niet naar behoren. Volgens Statcounter heeft 37 procent van de smartphonebezitters in Nederland een iPhone. Dat betekent dat de app mogelijk bij ruim eenderde steken laat vallen.

Locatiebepaling middels GPS

Het installeren van de app is slechts de eerste stap. Als deze eenmaal op smartphones staat, is het aan burgers om de app te activeren en actief te gebruiken. Hoe? Daarover bestaat nog de nodige onduidelijkheid. Hoogstwaarschijnlijk moet je zelf aangeven dat je ziek bent en symptomen hebt die met het coronavirus worden geassocieerd. Of je het virus daadwerkelijk bij je draagt, daar kan de app geen antwoord op geven. De makers van de app gaan er waarschijnlijk van uit dat je besmet bent met het coronavirus als je aangeeft dat je je niet lekker voelt. Dat wil zeggen, je verkouden bent, meer dan 38 graden Celsius koorts hebt, moeite hebt met ademen of last van (voorbijgaand) reukverlies. De medische wetenschap geeft aan dat de symptomen van een (sub)klinische infectie tussen patiënten erg wisselt.

Als de app weet dat je mogelijk besmet bent met corona, is het zijn taak om iedereen waar je onlangs contact mee hebt gehad te waarschuwen. In de eerste plaats zijn dat mensen in je directe omgeving (familie en vrienden), maar ook mensen die je tegen bent gekomen op straat, de werkvloer of tijdens het boodschappen doen.

Welke techniek de overheid hiervoor wil gebruiken, is onbekend. Eén van de mogelijkheden is GPS. Vrijwel iedere smartphone is in deze tijd uitgerust met een GPS-chip. Deze weet tot enkele meters nauwkeurig jouw locatie op aarde te bepalen. Niet alleen als je stilstaat, maar ook als je in beweging bent. Kijk maar eens in Maps, de navigatie-app van Google: deze kan je precies vertellen waar je op een specifieke datum uithing, op welk tijdstip je daar was, welke route je hebt genomen om daar te komen en welke foto’s je daar hebt geschoten. Al deze informatie wordt netjes voor je gesorteerd. Ook dating-apps als Grindr, Tinder en Happn maken gebruik van GPS.

Of toch locatiebepaling via bluetooth?

Smartphone met Bluetooth icoonTijdens de persconferentie nam minister Hugo de Jonge meer dan eens het woord Bluetooth in de mond. Bluetooth is een techniek om draadloos verbinding te maken met andere apparaten. Misschien heb je wel een bluetooth headset om naar je favoriete muziek te luisteren. Of gebruik je deze techniek om te communiceren met een smartband, smartwatch of je carkit. Of verzend je draadloos bestanden van de ene naar de andere smartphone. Het kan allemaal met bluetooth.

Bluetooth heeft nog een andere toepassing: je kunt het gebruiken om iemand mee te indentificeren. Ieder netwerkapparaat heeft een eigen MAC-adres, zeg maar een identiteits- of ID-nummer van de netwerkchip. Een netwerkchip zit in al je apparaten die verbinding met het internet of thuisnetwerk maken. Ieder apparaat met bluetooth heeft een eigen uniek Bluetooth nummer (BD_ADDR).  Smartphones hebben vrijwel altijd een uniek Mac adres en uniek bluetooth nummer. Deze unieke nummers wil de minister mogelijk gebruiken voor het identificeren van mensen via zijn app.

Hoe werkt dat dan? Je installeert de app en schakelt bluetooth in. Als je over straat loopt, zendt je telefoon zoals gezegd een uniek ID-nummer uit. Als je tijdens het wandelen mensen tegenkomt die de app hebben geïnstalleerd en bluetooth hebben aanstaan, maken de mobiele telefoons verbinding en wisselen ze hun identiteitsnummer uit. Mits ze daarvoor de kans krijgen: als je razendsnel voorbijloopt, dan wordt dat niet als een contactmoment gezien. In een mum van tijd verzamel je op deze manier een waslijst aan geanonimiseerde ID-nummers.

Stel dat je daadwerkelijk corona krijgt, dan meld je dat via de app. Alle personen bij wie jij in de buurt bent geweest, ontvangen een notificatie van de app. Zij kunnen dan maatregelen nemen om gezond te blijven, in thuisquarantaine gaan, een huisarts raadplegen of het ziekenhuis bezoeken.

Haken en ogen aan dergelijke apps: wel of niet ziek?

Zo’n app klinkt als hét middel bij uitstek om de strijd aan te gaan met het coronavirus. Is dat ook zo? Experts zeggen niet te hard van stapel te lopen en de apps als dé oplossing te zien. Techredacteur Daniël Verlaan waarschuwt voor valse meldingen. Stel dat je binnen de ramen aan het lappen bent en buiten loopt er iemand voorbij die besmet is, dan krijg jij een waarschuwing. Onterecht, want er zat immers een raam tussen jou en die persoon. Dat ziet de app uiteraard niet.

De app kan ook niet vaststellen of je daadwerkelijk besmet bent met het coronavirus. Het is immers een app, geen dokter. Als je denkt dat je geïnfecteerd bent, moet je zelf actie ondernemen. Een lolbroek die grappig denkt te zijn, kan de app misbruiken om een hoop consternatie te veroorzaken. Als hij bewust contact zoekt met allerlei mensen en via de app aangeeft dat hij het coronavirus heeft terwijl dat niet zo is, veroorzaakt dat heel wat onnodige paniek. Minister De Jonge zal moeten onderzoeken hoe hij hiermee wil omgaan. Zo kan hij als eis op tafel leggen dat iemand zich eerst bij een (huis)arts meldt. Als uit onderzoek blijkt dat hij inderdaad corona heeft, krijgt hij een code om dit via de app te melden.

Een praktisch obstakel dat de effectiviteit van de app in de weg zit, is dat iedereen een smartphone moet hebben en deze altijd bij zich moeten dragen. Als je je telefoon thuis of in de auto laat liggen of de accu leeg is, is het allemaal voor niets. Loop je nog met een ouderwetse GSM rond, dan kun je geen apps installeren en heb je ook geen bluetooth.

Privacy

Privacy Categorie Illustratie HomepagePrivacyorganisaties maken zich grote zorgen dat onze privacy in het geding is. Aleid Wolfsen, bestuursvoorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens, waarschuwt dat contact-tracing apps alleen kunnen als privacy en anonimiteit volledig zijn gewaarborgd. In een persverklaring zegt hij:

“De AP zal daar heel scherp op letten, want mensen moeten erop kunnen vertrouwen dat de overheid zorgvuldig met deze gevoelige, medische informatie omgaat. We willen namelijk niet over een paar maanden wakker worden in een samenleving met een soort Chinese toestanden, waar de overheid voortdurend meekijkt, je de hele dag kan volgen, zorggegevens kan inzien en er allerlei consequenties aan kan verbinden. Als dit soort maatregelen worden ingevoerd, moet het echt voor de volle 100 procent privacyvriendelijk zijn.”

Minister De Jonge zegde in het tweede-kamerdebat van woensdag 8 april toe dat de app aan alle privacystandaarden zal voldoen. Tegelijkertijd erkent hij dat de app alleen werkt als voldoende mensen deze installeren. Op aanraden van zijn adviseurs hanteert hij een ondergrens van 60 procent. De Jonge geeft duidelijk aan dat hij het liefst wil dat men deze app op vrijwillige basis installeert. Op de vraag of hij burgers wil verplichten de app te gebruiken als dat aandeel niet wordt gehaald, gaf hij aan “een slag om de arm te houden”. Mocht de minister er niet in slagen onze privacy te waarborgen, dan zal het kabinet langer inzetten op “generieke maatregelen”, zoals de anderhalve meter afstand en intelligente lockdown. Met die woorden gaf de Tweede Kamer minister De Jonge toestemming om door te gaan met de ontwikkeling van de app.

Privacyzorgen vanuit Brussel

Vanuit Brussel horen we eveneens kritische geluiden over mogelijke privacyschending. De European Data Protection Board (EDPB), de toezichthouder voor gegevensbescherming, riep lidstaten begin april op om niet allemaal aan een eigen app te werken, maar één gezamenlijke Europese app te ontwikkelen. De Europese Commissie sloot zich daarbij aan en pleitte voor een gecoördineerde aanpak. “Europa is sterker als het verenigd handelt”, aldus de Commissie. Om die reden presenteerde het dagelijkse bestuur van de EU een toolbox met richtlijnen voor overheden die apps ontwikkelen. Hiermee wil de Europese Commissie naar eigen zeggen privacywaarborgen aanbrengen en “versnippering van de interne markt” voorkomen.

Half april laat de EDBP opnieuw van zich horen. De privacytoezichthouder maakt zich nog altijd zorgen over de inzet van contact-tracing apps. In een open brief schrijft Andrea Jelinek, het hoofd van de EDBP, dat de ontwikkeling van dergelijke apps in de openbaarheid moet gebeuren. Dat betekent niet alleen dat de ontwikkelaars rekenschap afleggen, maar ook dat de broncode open-source wordt gemaakt. Ook stelt ze dat dergelijke apps alleen werken als er voldoende animo is. “Burgers moeten op individuele basis de keuze maken voor collectieve verantwoordelijkheid”, zo schrijft Jelinek.

Ze vervolgt haar betoog met de stelling dat het onnodig is om individuele gebruikers te tracken. Dat druist volgens Jelinek in tegen het principe van ‘dataminimalisatie’. Zowel voor centrale als lokale opslag van deze gegevens valt iets te zeggen. Het belangrijkste is dat de beveiliging van de data goed op orde is en duidelijke afspraken worden gemaakt over de toegang tot deze gegevens. Ze eindigt haar verhaal met het verzoek aan de EU-lidstaten om de app enkel te gebruiken om mogelijk besmette burgers te identificeren en informeren. En na afloop moeten de verzamelde gegevens worden vernietigd.

Lokaal of centraal opslaan van data?

Een andere prangende vraag is hoe de minister de app-data wil opslaan: lokaal of centraal. Lokaal betekent dat gegevens enkel op jouw toestel zijn te vinden, versleuteld en wel. In beginsel heeft niemand toegang tot deze informatie. Als data centraal wordt opgeslagen, houdt dit in dat één instantie toegang heeft tot deze dataset. Van de ene kant is dat heel praktisch, omdat deze organisatie snel in actie kan komen. De keerzijde, en daar waarschuwen tegenstanders van een centraal model voor, is dat het grote veiligheid- en privacyrisico’s met zich meebrengt: als een hacker toegang weet te krijgen tot dit systeem, weet hij van de hoed en de rand.

Wat denken deskundigen van deze corona-apps?

Verscheidene deskundigen hebben hun opvattingen gedeeld over de kansen én zorgen die deze apps met zich meebrengen. Specifiek de vraag of dergelijke applicaties verplicht moeten worden gesteld is onderwerp van discussie. Brenno de Winter spreekt van een “privacy en security nachtmerrie” en uit zijn expliciete zorgen over het verplicht stellen van de app. Ook ICT-jurist Arnoud Engelfriet schrijft dat aan behoorlijk wat juridische voorwaarden moet worden voldaan om een dergelijke maatregel onder de AVG te rechtvaardigen en implementeren.

Manifest

Een consortium van privacyvoorvechters heeft, onder leiding van Waag en Bits of Freedom, een manifest opgesteld met eisen waar de nieuwe applicaties aan moeten voldoen. De applicatie en de toepassingen ervan moet voldoen aan de volgende eisen:

  1. Één doel: het onder controle krijgen van het virus
  2. Gebaseerd op wetenschappelijk inzicht en bewezen effectief
  3. Bewezen betrouwbaar en vanuit expertise
  4. De inzet van de applicatie is per definitie tijdelijk
  5. Niet tot individuen herleidbaar
  6. Zo min mogelijk gegevens worden gebruikt
  7. Geen centraal opgeslagen persoonsgegevens
  8. Veilig en bestand tegen misbruik
  9. Gebruiksvriendelijk en toegankelijk

De internetpioniers van de Waag maken zich zoals gezegd zorgen over de implementatie van een contact-tracing app in Nederland. Tegelijkertijd schrijft het gezelschap dat privacy en effectieve bestrijding elkaar niet uitsluiten. Beleidsmakers moeten echter goed nadenken over de techniek die ze gaan gebruiken en hoe ze met privacy omspringen. “De Bluetooth ID is een persoonsgegeven in de zin van de AVG privacywetgeving en kan niet zomaar worden opgeslagen. De database die we zo zouden aanleggen zou een gigantische privacy-hotspot worden, te meer gezien het feit dat de voorwaarde voor succes van deze hele benadering een massale adoptie en breed gebruik is. Niet doordacht gebruik van deze technologie heeft behoorlijke consequenties voor de privacy”, aldus de Waag. Het lokaal of decentraal opslaan van data is volgens de vereniging de meest privacyvriendelijke oplossing.

Wetenschappers

Een groep van zestig wetenschappers waarschuwt onze overheid in een brief over de inzet van apps bij de bestrijding van het coronavirus. “De inzet van tracking- en tracing apps en gezondheidsapps is zeer ingrijpend. Belangrijk is daarom dat kritisch gekeken wordt naar het nut, de noodzaak en de effectiviteit van dergelijke apps, alsook de sociaalmaatschappelijke en juridische impact”, stellen de wetenschappers. De groep vreest dat de apps een precedent scheppen voor “toekomstig gebruik van vergelijkbare invasieve technologieën”.

Voordat het kabinet besluit al dan niet apps in te zetten, moet ze volgens de wetenschappers advies vragen bij een groot aantal experts. Niet alleen op het vlak van app-ontwikkeling, maar juist ook op het gebied van recht, sociale wetenschappen, gedragswetenschappen, ethiek, gezondheid en systeemwetenschap. “Het gebruik van de Apps mag onze fundamentele rechten en vrijheden niet aantasten. Het gebruik van alle apps en technologieën in verband met de bestrijding van de Corona-crisis moet in ieder geval tijdelijk, strikt noodzakelijk, proportioneel, controleerbaar, transparant en toetsbaar zijn.”

Politici

Ook diverse Kamerleden hebben hun bedenkingen bij het plan van het kabinet om apps in te zetten. Kees Verhoeven van D66 is bezorgd om de privacy-implicaties van de beoogde apps. Hij zegt dat een dergelijke app conform de AVG, doelgericht, vrijwillig, tijdelijk en omkeerbaar moet zijn. Daarnaast moet er een wettelijke basis zijn en moet de datacontrole bij de gebruiker liggen.

Kees Verhoeven tweet

Kees Verhoeven is eveneens kritisch over de gang van zaken. Hij stelt dat de informatievoorziening over de intelligente lockdown goed verliep, maar de communicatie over de apps laat volgens hem te wensen over. “Ineens was daar het app-idee op een persconferentie. Dan krijgen bedrijven een paasweekend de tijd. Dan op dinsdagavond een enthousiaste tweet van de minister dat er honderden belangstellenden zijn. Het past niet in het beeld van professionaliteit waar we naar op zoek zijn in dit proces. Bizar”, aldus Verhoeven.

Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren vindt dat het kabinet “met grote olifantspassen” door het proces loopt. “Als nog zoveel onduidelijk is over de betrouwbaarheid is het zeer de vraag wat het kan bijdragen. In elk geval is het niet de bedoeling dat het kabinet dit op eigen houtje gaat zitten doen. De Kamer heeft hierin het laatste woord”, zo zegt Ouwehand.

De PvdA neemt geen blad voor de mond en zegt helemaal niets te zien in een app. Volgens partijleider Lodewijk Asscher kent bluetooth teveel ‘ernstige beperkingen’. De overheid doet er volgens hem dan ook goed aan om met een alternatief voor de corona-app te komen. Asscher ziet liever dat de overheid tijd en energie steekt in het trainen van studenten en vrijwilligers om bron- en contactonderzoek uit te voeren. De kans dat dit gaat gebeuren is bijzonder klein: zowel premier Mark Rutte als minister Hugo de Jonge (VWS) hebben zich hardop uitgesproken vóór een app.

D66 en GroenLinks willen gedragswetenschappers en deskundigen op het gebied van privacy en veiligheid aanhoren over het idee van het kabinet. Politieke partijen van links tot rechts geven aan het voorstel van minister De Jonge niet te willen afdoen als een hamerstuk, maar er uitvoerig over te willen debatteren. Zij hebben weliswaar geen Kamermeerderheid, de kans dat de overige partijen dit voorstel blokkeren is bijzonder klein: informatievergaring wordt doorgaans nooit geweigerd.

Dit debat vond woensdag 23 april plaats. Twaalf experts ontvingen een uitnodiging van de Tweede Kamer om Kamerleden bij te praten over de stand van zaken. Ze waren unaniem kritisch en twijfelden openlijk over de technische haalbaarheid en de effectiviteit van een corona-app. Zo is het met bluetooth ‘praktisch onmogelijk’ om de onderlinge afstand tussen twee smartphones die een bluetoothsignaal uitzenden te berekenen. Ook omgevingsfactoren en obstakels zorgen ervoor dat de afstandsberekening die de app maakt onbetrouwbaar is.

De Kamerleden vroegen de experts naar alternatieven voor een corona-app. Eén expert kwam met het idee om een dagboek bij te houden met mogelijke symptomen en contactmomenten. Een andere deskundige kwam met de suggestie om de app Covid Radar te gebruiken. “Als genoeg mensen deze app gebruiken kunnen we op lokaal niveau zien hoe het virus zich ontwikkelt”, aldus Niels Chavannes, huisarts en initiatiefnemer van het National eHealth Living Lab van het Leiden University Medical Center (LUMC).

Instanties

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) heeft zich kritisch uitgelaten over het gebruik van telecomdata in de strijd tegen corona. De organisatie roept op tot de introductie van een spoedwet die door de AP zelf getoetst zal worden vanuit privacyoogpunt. De AP erkent de privacyrisico’s van het gebruik van telecomdata om mensen te traceren, maar onderstreept tevens het belang van dergelijke noodmaatregelen met het oog op de volksgezondheid.

Tijdens de appathon keek de AP over de schouders van de app-ontwikkelaars mee om te oordelen over de privacyaspecten van hun voorstellen. In haar rapport kwam ze met de teleurstellende conclusie dat ze niet in staat was om deze te beoordelen, omdat het ministerie van VWS geen duidelijke kaders had gesteld. De ontwikkelaars konden zodoende geen of gebrekkige documentatie aanleveren over privacywaarborgen. “Bij een ingrijpend middel als zo’n corona-app moet de AP kunnen toetsen of de inzet ervan in verhouding staat tot de mogelijke privacyschendingen. Het moet duidelijk zijn waarom alternatieven die minder ingrijpend zijn dan een app minder effectief zijn om het virus in te dammen. Dat is nu onvoldoende duidelijk. De AP kan de proportionaliteit van de inzet van de corona-apps daardoor niet beoordelen”, aldus de belangenorganisatie.

De landsadvocaat werd eveneens gevraagd om mee te kijken. Hij concludeerde dat geen van de voorgestelde apps voldoet aan de eisen van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). Ook kon geen enkele app volledige anonimiteit garanderen. Tevens zette hij vraagtekens bij de effectiviteit van bluetooth-technologie: deze registreert immers ook ‘niet-risicovolle connecties’, waardoor de kans op false positives levensgroot is.

KPMG keek naar de technische veiligheid en betrouwbaarheid van de apps. Die was bij geen van de ontwikkelaars op orde. Wachtwoorden zijn leesbaar opgenomen in de broncode, waarmee het mogelijk is om toegang te verkrijgen tot databases en de achterliggende infrastructuur. Verder was dataminimalisatie niet overal het uitgangspunt. Geen van de systemen die de app-makers gebruiken was volledig af. Technische documentatie over componenten van de apps is grotendeels afwezig. En algemene maatregelen om de codekwaliteit te verbeteren was nauwelijks te vinden.

Hoofdauteur
Tech-journalist
Techliefhebber pur sang: Anton is gek op alles wat met technologie en internet te maken heeft. Cybersecurity, privacy en internetcensuur hebben dan ook zijn volle aandacht. 
Hoofdauteur
Cybersecurity analist
David is cybersecurity analist en een van de oprichters van VPNgids.nl. Geïnteresseerd in het fenomeen van de ‘digitale identiteit’, met speciale aandacht voor het recht op privacy en bescherming van persoonsgegevens.

Meer artikelen uit het ‘Nieuws’ dossier

Reacties
Plaats een reactie
Een reactie plaatsen