De Socialistische Partij (SP) vindt het verschrikkelijk dat een onderzoeksjournalist decennia lang op de voet is gevolgd door de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD). De fractie vraagt zich af of het gangbaar is dat journalisten worden gevolgd door de inlichtingendienst. De partij wil onder meer weten wie bepaalt of een journalist gemonitord mag worden.
Dat blijkt uit schriftelijke vragen van Renske Leijten aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Hanke Bruins Slot.
BVD en AIVD volgen onderzoeksjournalist 35 jaar
Deze week vertelde Stella Braam aan NRC dat ze sinds 1986 wordt gevolgd door de veiligheidsdienst. Aanvankelijk door de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD), later door diens opvolger, de AIVD. De onderzoeksjournalist ontving begin juni haar persoonsdossier van de dienst. Deze telde bijna driehonderd pagina’s en was zo dik dat hij niet door de brievenbus paste. Bovendien was deze grotendeels onleesbaar gemaakt.
De veiligheidsdienst volgt haar al 35 jaar lang op de voet. Niet zozeer omdat de dienst zich zorgen maakte om haar veiligheid – ze deed onder meer onderzoek naar de extreemrechtse Turkse organisatie Grijze Wolven – maar vanwege haar contacten binnen Turkse kringen. “Het geeft een naar gevoel dat ik door die dienst zo lang in de gaten gehouden ben. Blijkbaar zien ze mij als een journalist die ‘staatsgevaarlijk’ is of een bedreiging kan zijn”, zo vertelde de journalist.
Braam is bang dat ze haar werk als onderzoeksjournalist niet kan voortzetten als de AIVD niet stopt met haar te volgen. Ze wil dat de dienst daarmee stopt. Verder eist ze dat de AIVD de verzamelde gegevens openbaar maakt en daarna vernietigt. De inlichtingendienst heeft inhoudelijk niet gereageerd op de kwestie.
SP: ‘Volgen van journalisten door AIVD is grove schending van de vrije pers’
Voor Renske Leijten van de SP was het aanleiding om schriftelijke vragen te stellen aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Bruins Slot. De eerste vraag van het Kamerlid luidt of de minister begrijpt dat journalisten zich zorgen maken over de vraag of ze gevolgd worden door de AIVD, waardoor ze hun werk niet in vrijheid kunnen uitvoeren.
De SP’er vraagt of het gangbaar is dat journalisten worden gevolgd door de inlichtingendienst. “Erkent u dat een journalist voor het uitvoeren van het werk zoals het beschermen van bronnen, ervan uit moet kunnen gaan dat de inlichtingendienst niet volgt wat iemands handelingen en wat diens contacten zijn?”, wil Leijten van minister Bruins Slot weten.
Het Tweede Kamerlid windt er geen doekjes om: zij vindt het “een grove schending van de vrije pers en nieuwsvergaring” als een journalist nauwlettend in de gaten wordt gehouden door de AIVD. Ze vraagt aan de minister of zij het met haar eens is. Leijten is tevens benieuwd of de achternaam van de onderzoeksjournalist een rol speelde bij het besluit van de dienst om haar te volgen. De BVD vermoedde dat ze een familielid was van Conny Braam, een van de oprichters van de Anti-Apartheidsbeweging Nederland. Dat bleek niet zo te zijn.
SP wil ‘uiterste terughoudendheid’ bij besluit om journalisten te volgen
De SP’er wil weten welke reden de BVD had om Braam te volgen. “Hoe kwam de weging tot dit oordeel tot stand?” Meer in het algemeen vraagt Leijten of de minister met een limitatieve lijst kan komen waarop de veiligheidsdienst kan besluiten om een journalist te volgen. “Wie toetst of het volgen van een journalist mag? Kunt u de procedure uiteenzetten, zowel bij de start, als bij het blijven volgen van een journalist?”
Het Kamerlid is van mening dat de AIVD “uiterste terughoudendheid” moet betrachten als het besluit om een journalist te volgen. En dat dit bovendien “zo kort mogelijk” gebeurt. Leijten vraagt aan minister Bruins Slot wie daar op toeziet. De SP’er wil weten of de minister het wenselijk vindt dat journalisten die gevolgd worden door de dienst hierover actief worden geïnformeerd. Zo kunnen zij hun bronnen beschermen en inschatten of deze gevaar lopen of niet.
De politica van de SP vraagt aan de minister van Binnenlandse Zaken of ze kan inventariseren welke journalisten er door de AIVD zijn afgeluisterd, en of zij daarvan op de hoogte gebracht kunnen worden. Leijten vraagt waarom dat niet bij Braam is gebeurd. “Of is zij door meer inlichtingendiensten gevolgd dan alleen de AIVD?”, zo vraagt ze aan Bruins Slot. Ze vindt het maar karig dat Braam alleen een dossier heeft gekregen en dat er geen begeleidend gesprek is aangeboden.
Leijten wil bevestiging dat de AIVD Braam niet langer volgt
Leijten vraagt of undercoverjournalist Mehmet Ülger eveneens is gevolgd door de AIVD. Ülger schreef samen met Braam het boek ‘Grijze Wolven: een zoektocht naar Turks extreem-rechts’ in 1997. “Erkent u dat zowel Ülger als Braam, door hen te volgen, gebruikt zijn door de inlichtingendienst om netwerken in kaart te brengen?”, zo vraagt het Kamerlid aan de minister. Ze wil weten of de BVD of AIVD zich op enig moment heeft gerealiseerd dat zij, door het volgen van de onderzoeksjournalist, haar in gevaar heeft gebracht.
Verder is het Tweede Kamerlid van de SP benieuwd welke ‘lakinstructies’ de AIVD hanteert als ze het verzoek krijgt om persoonsdossiers van mensen die dat opvragen te redigeren. Leijten wil dan ook weten wie en welke instanties er toegang hebben tot het dossier van de AIVD.
“Beseft u dat Stella Braam haar werk niet meer kan uitoefenen, omdat zij de bronbescherming, essentieel voor de persvrijheid, niet meer kan garanderen?”, zo eindigt Leijten haar vragenreeks. Ze vraagt aan minister Bruins Slot of ze “zo spoedig mogelijk” kan verklaren dat de onderzoeksjournalist niet meer wordt gevolgd door de AIVD.
Update (5 september 2022): de SP is niet de enige fractie in de Tweede Kamer die bezorgd is dat onderzoeksjournalist Stella Braam tientallen jaren lang stiekem is gevolgd door de AIVD en diens voorganger, de BVD. Sylvana Simons, politiek leider van BIJ1, heeft net als Renske Leijten schriftelijk een aantal vragen gesteld aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Hanke Bruins Slot.
Simons vraagt of de minister het met haar eens is dat de kwestie van Braam een zorgwekkend signaal is dat de AIVD “onrechtmatig en onbehoorlijk” handelt bij het verzamelen van gegevens van burgers. “Bent u bereid om door de CTIVD te laten onderzoeken of de AIVD in het geval van Stella Braam in strijd handelt met de Wet Bronbescherming middels het onrechtmatig toepassen van bijzondere opsporingsmiddelen?”, wil het Kamerlid weten van minister Bruins Slot.
Simons wijst erop dat bronbescherming essentieel is voor journalisten om hun werk onafhankelijk te kunnen doen. Ze benadrukt ook dat deze onafhankelijkheid cruciaal is voor het functioneren van de democratische rechtsstaat. Simons vraagt wat de minister ervan vindt dat journalisten hun werk niet kunnen doen als de veiligheidsdienst hen volgt en persoonlijke dossiers bijhoudt, en bronbescherming onmogelijk wordt gemaakt.
Verder vraagt het BIJ1-Kamerlid of de aanbevelingen van de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) uit 2017 zijn overgenomen om voorzichtig om te springen met de inzet van bijzondere bevoegdheden tegen advocaten en journalisten. “Bent u bereid om de CTIVD opdracht te geven om breder onderzoek uit te voeren naar mogelijke onrechtmatige en onbehoorlijke gegevensverzameling van journalisten, mensenrechtenactivisten, advocaten en politici door de AIVD?”, vraagt Simons aan minister Bruins Slot.
Update (19 september 2022): minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Hanke Bruins Slot heeft de schriftelijke vragen van Renske Leijten (SP) en Sylvana Simons (BIJ1) beantwoord. De bewindsvrouw schrijft aan de Tweede Kamer dat dat journalisten van groot belang zijn voor het functioneren van democratie. Tegelijkertijd zegt ze dat persveiligheid net zo zwaar weegt als persvrijheid. Zodoende zijn journalisten niet uitgesloten van onderzoek door de AIVD.
Als de veiligheidsdiensten besluiten om een journalist te monitoren, dan liggen daar volgens de minister “zwaarwegende redenen” aan ten grondslag. Sowieso gelden er zwaardere eisen om een journalist te volgen. Als voorbeeld noemt minister Bruins Slot de verzwaarde proportionaliteitstoets en de bijzondere toestemmingsprocedure.
Over de lakinstructies van de veiligheidsdienst zegt de minister dat delen van teksten vaak onleesbaar worden gemaakt, omdat deze informatie bevatten over “het actuele kennisniveau, werkwijze of bronnen van de AIVD”. Naast bevoegde medewerkers van de AIVD heeft in beginsel alleen de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) toegang tot informatie die bij de veiligheidsdienst wordt bewaard.
Minister Bruins Slot vertelt aan Tweede Kamerlid Simons (BIJ1) dat er geen patroon van onrechtmatige en onbehoorlijke gegevensverzameling door de AIVD te vinden is. De minister ontkent dat de veiligheidsdienst zonder meer gegevens verzamelt van journalisten. “Voor zover journalisten geen onderzoeksubject zijn, kunnen gegevens van journalisten en mogelijk ook hun bronnen in beeld komen in het kader van andere onderzoeken die de dienst verricht”, zo schrijft Bruins Slot.
