Vanuit technisch oogpunt is het in de praktijk onmogelijk om communicatie op wijk-, regionaal of landelijk niveau te onderscheppen en af te luisteren. Onderzoeksopdrachtgerichte interceptie (OOG-I) wordt enkel door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten ingezet om “ongekende dreigingen” in internationale verkeersstromen op te sporen. Aangezien dit soort dreigingen zich voornamelijk op de kabel voordoen, is het voor de diensten dé plek om hun onderzoek uit te voeren.
Dat schrijven minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Hanke Bruins Slot en minister van Defensie Kajsa Ollongren in een brief aan de Tweede Kamer. Daarin geven ze antwoord op de vragen van Khadija Arib (PvdA) over kabelinterceptie op landelijk niveau.
Privacyexperts: ‘Kabelinterceptie is schending van burgerrechten’
Afgelopen maand schreef de Volkskrant op basis van anonieme bronnen dat het technisch gezien mogelijk is alle Nederlanders op grote schaal af te luisteren. Volgens ingewijden kunnen de Algemene en Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD en MIVD) alle data die via kabels van Eurofiber en Relined lopen in theorie onderscheppen. Deze partijen hebben een groot glasvezelnetwerk in ons land. Bovendien zijn ze aangesloten op trans-Atlantische internetkabels.
Privacyexperts uitten hun ongerustheid over het bericht. Zij zijn bang dat miljoenen Nederlanders, zonder dat ze het weten, mogelijk worden afgeluisterd. Dat is een grove schending van hun burgerrechten en een immense privacyinbreuk. Voor burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom was dit aanleiding om een officiële klacht in te dienen bij de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD).
Onbekende dreigingen in kaart brengen
Ook in de Tweede Kamer maakt men zich zorgen over deze ontwikkeling. PvdA-Kamerlid Arib greep deze gelegenheid aan om schriftelijke vragen te stellen. Ze vroeg onder meer of het klopt dat de veiligheidsdiensten kabelinterceptie op landelijk niveau kunnen inzetten. Ze wees op de belofte van toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Ronald Plasterk dat het aftappen van wijken en buurten niet aan de “wettelijke vereisten als proportionaliteit en subsidiariteit” voldoen. Ministers Bruins Slot en Ollongren schrijven in antwoord op de vragen van Arib dat kabelinterceptie of OOG-I op nationaal niveau “in de praktijk niet mogelijk is”.
Sowieso is het afluisteren van Nederlanders niet het doel van interceptie. “De noodzaak van OOG-interceptie op de kabel ligt met name in het onderkennen van gekende en ongekende dreigingen in internationale verkeersstromen. Juist het feit dat het gaat om het blootleggen van (cyber)dreigingen waar nog geen zicht op is, en het feit dat bijvoorbeeld landen met een offensief cyberprogramma zich heimelijk over het internet begeven, maakt dat de diensten hun onderzoeken ook op die plek moeten kunnen uitvoeren waar zicht is op die dreigingen”, zo schrijven de bewindslieden.
Ministers: ‘Veiligheidsdiensten werken doelgericht’
De veiligheidsdiensten werken met zogeheten Geïntegreerde Aanwijzingen (GA). Dat betekent dat de diensten in hun doen en laten beperkt worden en niet zomaar een beroep kunnen doen op iedere bevoegdheid die in de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv 2017) is vastgelegd. De Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) bepaalt vooraf of de inzet van een specifiek middel noodzakelijk, proportioneel, subsidiair en zo gericht mogelijk is. De ministers zijn dan ook niet bang voor grootschalige spionage- en afluisterpraktijken.
Bruins Slot en Ollongren vinden dat de veiligheidsdiensten doelgericht te werk gaan. “Elke inzet van een bevoegdheid door de diensten kent een wettelijke grondslag in de Wiv 2017. De onderzoeksopdrachten vloeien voort uit de GA. Daarmee werken de diensten dus altijd doelgericht vanwege de GA.” Verder benadrukken de ministers dat er “additionele waarborgen” zijn ingebouwd in de Wiv 2017.
Adequater optreden
“Dat diensten kabelinterceptie doelgericht toepassen blijft daarmee ook zo in de Tijdelijke wet onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met een offensief cyberprogramma. Ook zal de toetsing door de TIB onverkort van kracht blijven voorafgaand aan de inzet van deze bevoegdheid en onderdeel uitmaken van de Tijdelijke wet”, aldus Bruins Slot en Ollongren. Ze willen het wetsvoorstel voor het zomerreces aanbieden aan de Tweede Kamer.
Begin dit jaar zei toenmalig minister van Defensie Henk Kamp dat het wetsvoorstel noodzakelijk is om adequater op te treden tegen landen met een ‘agressieve cyberpolitiek’. “Er worden cyberaanvallen gedaan en er wordt met onjuiste of suggestieve informatie geprobeerd om de bevolking tegen de eigen overheid op te zetten. Maar eigenlijk zijn wij met de handen op de rug gebonden. Landen als Rusland en China kunnen doen wat ze willen, maar wij hebben ethische principes en regels.”
