Hoeveel privacyschendingen moeten er nog volgen voordat de Autoriteit Persoonsgegevens de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) tot de orde roept? Dat vraagt Bits of Freedom zich hardop af in een opiniestuk. Volgens de belangenorganisaties is er iets ‘fundamenteel mis’ met het systeem van checks and balances in onze rechtstaat.
NCTV verzamelde en deelde jarenlang stiekem persoonsgegevens
De werkwijze van de NCTV staat al een tijdje ter discussie. In april van dit jaar onthulde NRC dat de dienst jarenlang in het grootste geheim persoonsgegevens en andere data van prominente Nederlanders verzamelde. Medewerkers van de NCTV gebruikten hiervoor honderden nepaccounts om politieke campagneleiders, activisten en andere publieke figuren heimelijk te volgen op sociale media.
De Nationaal Coördinator wilde onder meer weten of deze personen getrouwd waren, met wie, hoeveel kinderen ze hebben, met wie ze in het dagelijkse leven omgaan, wat ze op internet zoal zeggen en schrijven, en ga zo maar door. Deze informatie, inclusief foto’s, werd verwerkt, geanalyseerd en gedeeld met andere overheidsinstanties.
Op een gegeven moment vroeg men zich af of ze hiermee door moesten gaan, omdat een juridische basis hiervoor ontbrak. De top van de NCTV besloot desondanks om hiermee door te gaan en eventuele risico’s, zoals een boete van de Autoriteit Persoonsgegevens, voor lief te nemen. Demissionair minister van Justitie en Veiligheid Ferd Grapperhaus was hiervan op de hoogte, maar lichtte de Tweede Kamer hierover verkeerd in. Michiel van Nispen (SP) en Marieke Koekkoek (Volt) hebben om tekst en uitleg gevraagd van de minister.
NCTV spoort gemeenten aan om moskeebezoekers te onderzoeken
Daarmee is de kous niet af. Sterker nog, de onderste steen is nog lang niet boven. Afgelopen weekend publiceerde NRC opnieuw een artikel waaruit blijkt dat de NCTV mogelijk de regels aan de laars lapt. Volgens het dagblad heeft de dienst zeker tien gemeenten aangespoord om commerciële partijen in te huren om stiekem onderzoek te laten verrichten naar islamitische organisaties.
Zonder zich kenbaar te maken namen onderzoekers deel aan het gebed, luisterden naar preken en verzamelden allerlei persoonlijke informatie over bezoekers en bestuursleden. Zo kreeg de NCTV een goed beeld van wie familie was van wie, welke opleiding ze hadden gedaan, welke ruzies er onderling speelden en waar bezoekers van de moskee in geloofden. Kortom, de NCTV legde via een omweg dossiers met veel persoonlijke en privacygevoelige informatie aan van moskeebezoekers.
Tweede Kamer bezorgd over werkwijze NCTV
De Autoriteit Persoonsgegevens bevestigt dat gemeenten alleen in uitzonderlijke gevallen een profiel mogen opstellen over een inwoner. Zaken als godsdienst en religie mogen niet zomaar verwerkt worden in een rapport. “Gemeenteraden kunnen hun onafhankelijke interne toezichthouder vragen dit te onderzoeken. Als blijkt dat de gemeente onrechtmatig gegevens verwerkt en dus burgerrechten schendt, dan dient daarmee direct gestopt te worden en moeten alle data ogenblikkelijk worden vernietigd”, aldus de toezichthouder.
D66-Kamerlid Hanneke van der Werf vertelt tegenover NRC dat ze een Kamerdebat heeft aangevraagd. “Dit lijkt alweer de zoveelste keer dat de NCTV zich niet aan de wet houdt. Dat roept de vraag op wanneer de NCTV nog meer op eigen houtje onrechtmatig geopereerd heeft.” SP’er Michiel van Nispen is niet te spreken over minister Grapperhaus in deze kwestie. “De minister heeft dus óf geen idee hoe deze dienst opereert, óf hij keurt dit goed, wat nog kwalijker zou zijn. Wat voor voorbeeld geeft een overheid die zich niet aan de eigen regels houdt en zo geen bescherming biedt aan eigen inwoners?”, vraagt het Kamerlid zich af.
BoF: ‘Toezichthouder moet NCTV en gemeenten tot de orde roepen’
Volgens Bits of Freedom kunnen deze praktijken van de NCTV niet door de beugel. “Noch de NCTV, noch gemeenten, noch commerciële bedrijven zijn bevoegd zich te gedragen als geheim agent (…) Juist om mensenrechten te beschermen, mogen gegevens over iemands godsdienst of etnische afkomst volgens de Europese privacywet in principe niet worden verwerkt”, zo schrijft de belangenorganisatie in een opiniestuk.
Het advies van de Autoriteit Persoonsgegevens aan gemeenten om hun interne toezichthouders de opdracht te geven de kwestie onder het vergrootglas te leggen, is verre van voldoende. “Hoeveel privacyschendingen moeten er nog volgen voordat de Autoriteit Persoonsgegevens de NCTV en gemeenten tot orde roept?” In tegenstelling tot interne toezichthouders van gemeenten kan de nationale privacywaakhond overgaan tot handhaving en bestuurlijke boetes uitdelen.
‘Onnodige en disproportionele verruiming van bevoegdheden’
Bits of Freedom stelt dat er iets fundamenteel mis is met de checks and balances in onze rechtstaat. “Hoe kan het dat de overheid, die in een democratie afhankelijk is van vertrouwen, voor de zoveelste keer de wet overtreedt en grondrechten van burgers aan de laars lapt? Zolang toezichthouders niet optreden, het Openbaar Ministerie niet vervolgt, de minister van Justitie en Veiligheid de NCTV niet ter verantwoording roept, maar een blik nieuwe bevoegdheden opentrekt, blijft de overheid een veelpleger.”
De belangenorganisatie zegt zich te blijven inzetten tegen ‘onnodige en disproportionele verruiming van de bevoegdheden van de NCTV’. “Want als deze organisatie nu al haar taken niet op een legale manier weet uit te voeren, hoe kunnen we haar dan vertrouwen met nog meer bevoegdheden? (…) Zolang grove schendingen van mensenrechten worden afgedaan met woorden als ‘zorgelijk’ en ‘sorry’, is het wachten op het volgende schandaal.”
Privacyexperts zijn het unaniem eens dat de werkwijze van de NCTV niet deugt. “Het gebruik van nepaccounts is werken onder dekmantel. De NCTV heeft die bevoegdheid niet”, vertelde Bart Custers, hoogleraar Law and Data Science aan de Universiteit Leiden, toen NRC voor het eerst schreef over de spionagepraktijken van de dienst. Volgens hem is het een eerste stap naar een politiestaat. Jan-Jaap Oerlemans, bijzonder hoogleraar Inlichtingen en Recht aan de Rijksuniversiteit Utrecht, is het daar volstrekt mee eens. “Als je heel regelmatig op iemands profiel kijkt als ambtenaar, ben je aan het volgen. Dan kan het stelselmatig worden. Als wij als samenleving willen dat de NCTV dat ook kan, dan moet dat in de wet worden vastgelegd.”
