Petra Molenaar, wethouder werk, inkomen, armoedebestrijding en ICT en facilitaire zaken in Nijmegen, vindt dat het moet kunnen dat gemeenten burgers op internet volgen met nepaccounts. Bijvoorbeeld als het om veiligheid of het opsporen van fraude gaat. Ze erkent ruiterlijk dat de gemeente Nijmegen digitale monitoring met nepaccounts toepast.
Dat vertelt wethouder Molenaar in een interview met De Gelderlander.
Tientallen gemeenten volgen burgers online
Vorige week publiceerden de NHL Stenden Hogeschool en Rijksuniversiteit Groningen een onderzoek waaruit bleek dat tientallen gemeenten met nepaccounts burgers in de gaten houden. Ambtenaren worden onder meer lid van besloten groepen op Facebook om te kijken wat er in de samenleving speelt. Ook speuren ze hiervoor Twitter en andere sociale media af. Op deze manier proberen ze ongeregeldheden in een vroeg stadium de kop in te drukken. Een andere doelstelling is om fraude met bijstandsuitkeringen aan te pakken.
Bart Custers, hoogleraar Law and Data Science aan de Universiteit Leiden, betoogde dat het verboden is voor gemeenten om voor politie of inlichtingendienst te spelen. “Als de overheid online gaat met een nepaccount is dat werken onder dekmantel, de politie moet daar bijvoorbeeld toestemming voor vragen aan de rechter. Dit is niet het werk van gemeenten”, aldus Custers. Willem Bantema, de rechtssocioloog die het onderzoek leidde, zei dat de meeste gemeenten geen idee hebben wat wel en niet mag op dit vlak.
Tweede Kamer verontwaardigd en verbijsterd over monitoringspraktijken gemeenten
In de Tweede Kamer leidde het onderzoeksrapport tot grote verontwaardiging. DENK-Kamerlid Stephan van Baarle maakt zich zorgen om de ‘ernstige inbreuk’ van de privacy van burgers. Don Ceder van de ChristenUnie vroeg aan demissionair minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Kajsa Ollongren of ze het voortouw wilde nemen om protocollen op te stellen omtrent het monitoren van burgers op sociale media. Renske Leijten (SP) zei ‘verbijsterd’ te zijn over datahonger van gemeenten.
Minister Ollongren zegde toe om met de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en andere overheden om tafel te gaan om te spreken over gemeentelijke monitoringspraktijken. Dat het kennisniveau bij sommige gemeenten op dit vlak onder de maat is, is volgens haar onacceptabel en iets waar snel een einde aan gemaakt moet worden. Ollongren erkende dat de uitvoering van de privacywetgeving op sommige onderdelen beter kan en moet. Daar gaat zij zich hard voor maken.
Nijmegen onderzoekt of monitoring door de beugel kan
Nijmegen is één van de gemeenten die burgers in de gaten houdt op sociale media. In een interview met De Gelderlander vertelt wethouder Petra Molenaar dat dit gebeurt om bijstandsfraude op te sporen of om de veiligheid te garanderen. In die gevallen is ‘het niet zo verkeerd’ om online inwoners in de gaten te houden. “Er zijn een heleboel manieren om online te monitoren en heel veel mag wel”, aldus Molenaar.
Ze vertelt dat ze na de publicatie van het onderzoek meteen navraag heeft gedaan bij de gemeente. Volgens haar doet de gemeente Nijmegen alleen burgers via internet monitoren ‘als het niet anders kan’. “Ambtenaren die het doen, zijn speciaal opgeleid en het gebeurt zorgvuldig. Ethiek en privacy zijn belangrijk, daar wordt ook over gesproken”, zo zegt de Nijmeegse wethouder.
Molenaar benadrukt dat iemand binnen de gemeente momenteel een inventarisatie maakt om te zien wat de gemeente Nijmegen doet en of ze dat goed doet. De functionaris gegevensbescherming (FG) die de gemeente in dienst heeft, kijkt mee bij het onderzoek. Tot slot bestuderen juristen of het wettelijk is toegestaan wat de gemeente doet. De wethouder verwacht over een paar weken duidelijkheid te kunnen scheppen.
‘Niemand wordt structureel in de gaten gehouden’
Op de vraag wat Molenaar in de dagelijkse praktijk merkt van monitoring, antwoordt ze dat er niemand structureel op Facebook of andere sociale media wordt gevolgd. Nijmegen huurt hiervoor ook geen externe bedrijven in. Mocht een ambtenaar relevante informatie vinden die mogelijk op fraude duidt, dan is dat volgens de wethouder nooit een reden om direct te korten op een uitkering of deze stop te zetten. “Dan moet er wel een compleet dossier zijn.”
Het uitgangspunt bij het opsporen van bijstandsuitkeringsfraude, is dat de gemeente Nijmegen mensen vertrouwt. “Dat we proberen te voorkomen dat ze frauderen, omdat ze het vaak niet bewust doen. Het is niet de bedoeling om mensen heel erg achter de broek aan te zitten en te proberen zoveel mogelijk uitkeringsgeld terug te krijgen.”
Tijdens het mondelinge vragenhalfuurtje van woensdag 19 mei stelde Jasper Konijnenbelt van de PvdA vragen over de kwestie. Hij vroeg zich af welke afdelingen nepaccounts gebruiken om burgers in de gaten te houden en of het monitoren geleid heeft tot actie van de gemeente (zoals het korten op een uitkering). Verder vroeg Konijnenbelt welke protocollen het college van B&W hanteert voor online monitoring.
