Nederlandse gemeenten kijken op grote schaal mee wat inwoners op internet uitspoken. Met behulp van nepaccounts kijken ze op sociale media wat er leeft in de samenleving. Verder trachten ze door websites als Marktplaats af te struinen bijstandsfraude op te sporen.
Dat blijkt uit onderzoek van de NHL Stenden Hogeschool en de Rijksuniversiteit Groningen, zo schrijft de Volkskrant. De uitkomsten van het onderzoek zijn gebaseerd op vragenlijsten die naar 352 gemeenten zijn gestuurd. Iets minder dan de helft (156 gemeenten) reageerde op het verzoek om de survey in te vullen.
Gemeenten willen weten wat er in de samenleving speelt
Het stiekem online volgen van burgers is een omstreden middel, omdat het de privacy van mensen schendt. Deze methode mag dan ook alleen door de politie en inlichtingendiensten ingezet worden, onder strikte voorwaarden en na toestemming van de rechter of de minister. Gemeenteambtenaren zijn zich vaak niet bewust dat ze de wet overtreden. Meer dan helft van de ambtenaren weet niet welke regels en protocollen gelden.
In een groot deel van de gevallen gebruiken gemeenten nepaccounts om burgers op Facebook, Twitter en andere sociale media in de gaten te houden. Eén op de zes ambtenaren maakt zich hier schuldig aan. Onder een valse naam melden ze zich aan voor besloten groepen, naar eigen zeggen om te zien wat er in de samenleving speelt. Gemeenten willen op deze manier mogelijke rellen, demonstraties of andere ongeregeldheden in een vroeg stadium opsporen en daar op anticiperen.
Gemeenten infiltreren sociale media om nog een tweede reden: om bijstandsfraude aan het licht te brengen. Burgers die een bijstandsuitkering ontvangen, moeten alle inkomsten en bijverdiensten opgeven. Iemand die bijvoorbeeld via Marktplaats oude spullen verkoopt en zo een zakcentje bijverdient, moet dit officieel doorgeven aan de gemeente. In praktijk gebeurt dit slechts zelden. Gemeenten die iemand betrappen op dit soort bijverdiensten, kunnen gekort worden op hun uitkering of een boete tegemoet zien.
‘Gemeenten mogen niet voor politie of inlichtingendienst spelen’
Bart Custers, hoogleraar Law and Data Science aan de Universiteit Leiden, zegt tegen de Volkskrant dat het online speuren met nepaccounts, het opslaan van persoonlijke gegevens en binnendringen van besloten groepen ernstige inbreuken zijn op de rechten van burgers. “Het is simpelweg verboden. Gemeenten mogen niet voor politie of inlichtingendienst spelen.”
Deze manier van werken is niet alleen een inbreuk op de privacy, maar is tevens vragen om problemen. Custers wijst tevens op het gevaar van datalekken. “Als de overheid online gaat met een nepaccount is dat werken onder dekmantel, de politie moet daar bijvoorbeeld toestemming voor vragen aan de rechter. Dit is niet het werk van gemeenten. Bovendien bestaat het gevaar dat persoonsgegevens lekken”, aldus de hoogleraar.
Willem Bantema, rechtssocioloog aan de NHL Stenden Hogeschool en verantwoordelijk voor het onderzoek, zegt dat de meeste gemeenten geen idee hebben wat wel en niet mag. Eén op de drie gemeenten schakelt geen functionaris gegevensbescherming (FG) in als ze burgers online monitoren, wat wettelijk gezien wel verplicht is. Met name kleine en middelgrote gemeenten houden zich niet aan de regels. Grote steden hebben hun beleid op dit vlak over het algemeen beter op orde.
VNG wil nog niet inhoudelijk reageren
De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) wil op dit moment niet inhoudelijk reageren op het onderzoek. “Op dit moment hebben wij nog geen eenduidig beeld van online monitoring”, zo laat een woordvoerder weten tegenover de Volkskrant. De instantie is momenteel bezig met een inventarisatie over dit onderwerp. “Dit onderzoek kan daarbij helpen”, zo vertelt hij.
Nationaal Coördinator liet honderden prominenten stiekem online volgen
Het is niet de eerste keer dat het volgen van burgers met nepaccounts ter sprake komt. Begin april schreef NRC dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) jarenlang privacygevoelige informatie over vooraanstaande burgers verzamelde. Tevens zou hij medewerkers de opdracht hebben gegeven om in het geheim en met nepaccounts honderden politieke campagneleiders, religieuze voormannen en prominente activisten online te volgen.
In vertrouwelijke analyses schreven werknemers uitgebreid over hun privésituatie en doen en laten. Volgens NRC ging het onder meer over de vraag of mensen getrouwd waren of niet, hoeveel kinderen ze hadden en met wie ze omgingen. Soms voegden ze zelfs foto’s toe aan de dossiers. Het dagblad baseerde zijn verhaal op interne documenten en gesprekken met tientallen betrokkenen.
Diverse Tweede Kamerleden reageerden verbolgen op het nieuws. Hanneke van der Werd (D66) noemde de werkwijze ‘ontluisterend’. Forum voor Democratie zei dat de werkwijze van de Nationaal Coördinator ‘volledig onacceptabel’ is.
