De vreemdelingenpolitie koppelde jarenlang telefoon- en persoonsgegevens van onschuldige asielzoekers aan strafrechtelijke informatie. De politie probeerde op deze manier criminele asielzoekers op te sporen. Inmiddels is het project stilgelegd, omdat afgelopen maand uit een privacytoets bleek dat dit niet mocht.
Dat bevestigt de politie tegenover NRC.
Vreemdelingenpolitie nam maandelijks honderden mobiele telefoons in beslag
Wekelijks ontvangt de overheid gemiddeld duizend eerste asielaanvragen, herhaalde asielaanvragen en hervestiging- en herplaatsingsverzoeken. Het leeuwendeel van deze groep is goedgezind en hoopt een nieuw leven te kunnen opbouwen in ons land. De kans bestaat ook dat er jihadistische terroristen tussen deze groep asielzoekers zitten.
Na de aanslagen in Parijs in november 2015 door Islamitische Staat, beloofde premier Rutte vluchtelingen die asiel aanvragen in ons land strenger te controleren. Dat begon in 2016 met het proefproject ‘Athene’. De vreemdelingenpolitie controleert sindsdien de mobiele telefoons van asielzoekers op verdachte foto’s, berichten en contacten. Als er verdachte informatie werd gevonden, werd de smartphone in beslag genomen. Dat gebeurde maandelijks honderden keren. Ook maakte de politie een kopie van alle data.
De aangetroffen gegevens werden vervolgens vergeleken met strafrechtelijke informatie, zoals telefoonnummers van bekende mensensmokkelaars. Op deze manier trachtte de politie aanknopingspunten voor opsporingsonderzoeken te vinden. De vreemdelingenpolitie gaf dit jaar twintig signalen door aan haar collega’s van opsporing, maar dat leidde geen enkele keer tot een strafrechtelijk onderzoek.
‘Project Athene laat zich niet rijmen met AVG’
Inmiddels is project ‘Athene’ stilgelegd. Aanleiding daarvoor was dat er afgelopen maand een privacytoets is uitgevoerd. Uitkomst daarvan is dat het project ‘zich niet laat rijmen’ met de Europese privacywetgeving, die in mei 2018 in werking trad. Volgens de politie was het vóór die tijd wel mogelijk om op deze wijze te werk te gaan. Een woordvoerder van de politie bevestigt tegenover NRC dat alle persoonsgegevens uit de politiesystemen zijn verwijderd.
De politie gaat wel door met het handmatig controleren en uitlezen van mobiele telefoons van asielzoekers. Daarvoor bestaat volgens de woordvoerder een juridische basis of grondslag. Ook deze werkwijze is omstreden: op papier hoeven asielzoekers hun smartphone niet af te staan aan de politie, maar experts zeggen dat zij deze vrijheid in praktijk niet hebben. Uit angst dat hun asielaanvraagprocedure gevaar loopt als ze niet meewerken, overhandigen asielzoekers veelal hun mobiele telefoon.
Eerdere privacyschending van asielzoekers
Het is niet de eerste keer dat de privacy van asielzoekers wordt geschonden. Vorig jaar bleek dat het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) privacygevoelige informatie van 27.000 asielzoekers uitwisselde met het Nationaal Vreemdelingen Informatieknooppunt (NVIK). Naast zaken als voor- en achternaam, geboortedatum en land van herkomst werden ook bijzondere persoonsgegevens uitgewisseld, waaronder etniciteit, levensbeschouwelijke overtuiging, seksuele geaardheid en gezondheid.
Leden van de Vereniging Asieladvocaten en -Juristen Nederland (VAJN) beweerden dat het delen van bijzondere persoonsgegevens door het COA criminalisering en stigmatisering van asielzoekers door de politie in de hand werkt. In hun ogen was er sprake van een onevenredige en disproportionele privacyschending.
Begin dit jaar ging demissionair minister van Justitie en Veiligheid Ferd Grapperhaus diep door het stof. In een brief aan de Tweede Kamer erkende hij dat het delen van persoonlijke gegevens van asielzoekers door het COA aan de politie onrechtmatig was. Het delen van dagelijkse bezettingscijfers met het NVIK werd per direct stopgezet.
Tegelijkertijd zei Grapperhaus dat het COA een wettelijke grondslag heeft om persoonsgegevens te verwerken. Het opslaan en delen van bijzondere persoonsgegevens daarentegen was niet evenredig, zo concludeerde Privacy Management Partners, dat onafhankelijk onderzoek uitvoerde naar de zaak. Deze conclusie was voor de minister aanleiding om opdracht te geven om alle verzamelde gegevens uit de systemen te verwijderen.
