Kamer wil opheldering over gebruik gezichtsherkenningssoftware door politie

Groep vrienden loopt over straat en worden gescand door camera met gezichtsherkenningssoftware

Maakt de Nederlandse politie nou wel of geen gebruik van de gezichtsherkenningssoftware van Clearview AI? Deze vraag houdt de gemoederen in de Tweede Kamer bezig. Eerst zei de minister van Justitie en Veiligheid dat dit niet het geval was. Nieuw onderzoek wijst echter uit dat de politie tientallen keren de gezichtsherkenningssoftware van het Amerikaanse bedrijf heeft gebruikt. Hoe zit het nou?

Lisa van Ginneken (D66) en Kauthar Bouchallikh (GroenLinks) hebben hierover schriftelijke vragen gesteld aan de minister voor Rechtsbescherming Sander Dekker.

Zo werkt de gezichtsherkenningssoftware van Clearview AI

Clearview AI is een bedrijf dat gezichtsherkenningssoftware maakt. Het techbedrijf beschikt over een database die bestaat uit meer dan drie miljard gezichten. Om deze database samen te stellen, maakt het bedrijf gebruik van scraping software. Dat is software die automatisch het internet afstruint naar menselijke gezichten. Deze worden vervolgens door een gepatenteerd gezichtsherkenningsprogramma gehaald om een database op te bouwen.

De software van Clearview AI werkt als volgt: als een agent een zoekopdracht uitvoert, dan levert de software een link naar het webadres waar het gezicht van deze persoon is aangetroffen, zoals een Facebook-account. Vanuit dit aanknopingspunt kan de politie hun onderzoek voortzetten.

Volgens het bedrijf zijn de profielfoto’s op legale manier bemachtigd. Veel foto’s in de database zijn afkomstig van rijbewijzen en politiedepartementen die daderfoto’s maken. Het grootste gedeelte wordt verzameld uit openbare bronnen, zoals sociale media. Tegen betaling mogen opsporings- en handhavingsinstanties gebruik maken van de gezichtsherkenningssoftware van Clearview AI. Alleen al in de VS doen meer dan 2.400 instanties dat. Na de bestorming van het Capitool gebruikte de FBI de gezichtsherkenningssoftware van het bedrijf om relschoppers te identificeren en op te sporen.

Maakt de Nederlandse politie wel of geen gebruik van diensten Clearview AI?

Niet alleen Amerikaanse handhavingsinstanties maken dankbaar gebruik van de gezichtsherkenningstechnologie van Clearview AI. Het bedrijf heeft wereldwijd klanten zitten. Of de Nederlandse politie gebruikmaakt van de diensten van het bedrijf, blijkt moeilijk te beantwoorden.

In maart 2020 vroeg toenmalig D66-Kamerlid Kees Verhoeven aan minister voor Rechtsbescherming Sander Dekker hoe de vork in de steel zat. “Voor zover ik heb kunnen nagaan werken er geen Nederlandse opsporingsdiensten samen met Clearview”, antwoordde de minister destijds. Op vragen van oud-Kamerlid Kathalijne Buitenweg antwoordde de minister dat de politie “niet centraal benaderd is door Clearview, niet op de hoogte is van contacten met dat bedrijf, en geen producten heeft afgenomen”.

De praktijk schetst echter een ander beeld. Uit onderzoek op basis van interne data van Clearview AI blijkt volgens Van Ginneken en Bouchallikh dat de Nationale Politie tussen de 51 en 100 keer gebruik heeft gemaakt van de gezichtsherkenningssoftware van het bedrijf. Demissionair minister Dekker moet nu tekst en uitleg geven hoe het precies zit. “Was u op de hoogte van het gebruik Clearview AI binnen de politie en overheid? Zo ja, waarom heeft u de Kamer hier niet over geïnformeerd? Zo nee, hoe is het mogelijk dat ondanks verschillende verzoeken vanuit de Kamer om het gebruik van Clearview AI te inventariseren, dit vervolgens niet naar boven is gekomen?”

Wie maken er allemaal gebruik van software Clearview AI?

D66 en GroenLinks willen dat de onderste steen boven komt. Ze willen weten in welke context de Nationale Politie gebruik heeft gemaakt van de diensten van Clearview AI. Ze vragen tevens of er betalingen zijn verricht aan het bedrijf. Ze informeren of het gebruik van Clearview AI überhaupt verenigbaar is met de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). De Europese privacywetgeving stelt namelijk strenge eisen aan het verwerken van bijzondere persoonsgegevens, in dit geval biometrische gegevens. Tevens zijn Van Ginneken en Bouchallikh geïnteresseerd in de rechtmatigheid van gevonden matches in strafzaken.

“Kunt u nogmaals beantwoorden welke publieke organisaties er verder gebruik gemaakt hebben van de omstreden gezichtsherkenningssoftware?”, zo vragen de Kamerleden aan minister Dekker. Hij moet tevens antwoord geven op de vraag welke stappen hij gaat ondernemen om ervoor te zorgen dat de Nationale Politie niet zomaar gebruik kan maken van de gezichtsherkenningstechnologie van Clearview AI.

Rapport: ‘Nederland maakt zich schuldig aan biometrische massasurveillance’

Tot slot willen Van Ginneken en Bouchallikh dat minister Dekker een reactie geeft op het rapport ‘The Rise and Rise of Biometric Mass Surveillance in the EU’ van European Digital Rights (EDRi). Het document heeft biometrische surveillance in drie lidstaten in kaart gebracht, waaronder Nederland. Eén van de conclusies van de onderzoekers is dat de Nederlandse politie, gemeenten en private actoren zich schuldig maken aan ‘onwettige en rechtenschendende biometrische praktijken’. Er is sprake van ‘een gebrek aan transparantie, gebrek aan toezicht, zinloze controles en het ontbreken van een adequate (of geen) gegevensbeschermingseffectbeoordeling’.

Volgens de opstellers (.PDF) worden in ons land op grote schaal grondrechten geschonden uit gemakzucht en kleine misdrijven op te lossen. “Zelfs wanneer de inzet een legitiem doel nastreeft, blijkt uit het onderzoek dat de autoriteiten volgens de wet een minder ingrijpend beschikbaar alternatief hadden moeten gebruiken – en in de meeste gevallen was de inzet ook niet echt doeltreffend voor het beoogde doel”, zo schrijven de onderzoekers. Tevens hebben ze forse kritiek op zogeheten proeftuinen in grote steden. “Naast de flagrante inbreuk op het leven en de waardigheid van mensen, gebeuren deze labs meestal zonder medeweten of toestemming van de personen of gemeenschappen die in de gaten worden gehouden.”

“Deelt u de conclusie van het rapport dat de verzameling van biometrische gegevens sterk toeneemt en dat dit vaak niet in overeenstemming is met de AVG, omdat er in de meeste gevallen geen sprake is van zwaarwegend algemeen belang om biometrische surveillance te rechtvaardigen, en burgers ook niet om toestemming wordt gevraagd?”, aldus de Kamerleden. Ze willen van minister Dekker horen wat hij gaat doen om de onrechtmatige verzameling van biometrische gegevens een halt toe te roepen.

Update (29 september 2021): demissionair minister voor Rechtsbescherming Sander Dekker heeft de vragen van Lisa van Ginneken (D66) en Kauthar Bouchallikh (GroenLinks) beantwoord. Net als zijn collega minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) beweert de minister dat de Nationale Politie nog nooit gebruik heeft gemaakt van de gezichtsherkenningssoftware van Clearview AI. “Noch in de financiële administratie van de politie, noch bij de afdelingen die betrokken zijn bij digitaal onderzoek, is een aanwijzing gevonden dat er gebruik gemaakt zou zijn van Clearview”, aldus minister Dekker.

Verder schrijft hij dat de Nationale Politie nooit centraal is benaderd door het Amerikaanse bedrijf, geen testaccount heeft aangemaakt of de gezichtsherkenningssoftware in strafzaken heeft gebruikt. De minister kan echter niet uitsluiten dat iemand mogelijk contact heeft opgenomen met het bedrijf en zich daarbij heeft voorgedaan als politiemedewerker. Dekker zegt niet te weten of er publieke organisaties in ons land zijn die de software van Clearview AI gebruiken. Desondanks ziet hij geen aanleiding om extra maatregelen te nemen om het gebruik van biometrische diensten als die van Clearview aan banden te leggen.

Tot slot stelt de minister dat de gezichtsherkenningssoftware van Clearview AI niet verenigbaar is met de Europese privacywet AVG. “Het verzamelen en verwerken van persoonsgegevens ten bate van strafvordering moet gericht zijn op een concreet doel, moet gebaseerd zijn op de wet, en moet voldoen aan de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit. En hierop moet toezicht mogelijk zijn”, zo schrijft minister Dekker.

Techredacteur
Techliefhebber pur sang: Anton is gek op alles wat met technologie en internet te maken heeft. Cybersecurity, privacy en internetcensuur hebben dan ook zijn volle aandacht. Meer over Anton.
Plaats een reactie
Een reactie plaatsen