D66 maakt zich zorgen om de pilot van het Openbaar Ministerie (OM) en het Nederlands Forensisch Instituut (NFI), waarbij ze DNA-databanken van commerciële partijen willen gebruiken om twee cold cases op te lossen. De partij wil dat de minister van Justitie en Veiligheid garandeert dat het DNA-materiaal in de databases enkel wordt gebruikt voor het oplossen van deze zaken. Verder maakt de fractie zich zorgen om de wettelijke basis voor het experiment.
Hind Dekker-Abdulaziz (D66) stelde hier dinsdag tijdens het wekelijkse vragenuurtje een aantal vragen over.
OM en NFI starten pilot met particuliere DNA-databanken
Deze week maakten het OM en het NFI bekend dat ze een pilot willen starten waarbij ze DNA-databanken van particuliere bedrijven gebruiken om twee onopgeloste moordzaken alsnog tot een goed einde te brengen. “Verwantschapsonderzoek met gebruik van (private) genealogische DNA-databanken kan uitkomst bieden wanneer alle beschikbare opsporingsmiddelen niet hebben geleid tot een doorbraak in de zaak”, zo denken de instanties.
Het gaat om zaken waarvan onderzoekers nagenoeg zeker weten dat er DNA van de dader of het slachtoffer aanwezig is, maar geen match is gevonden in Nederlandse of Europese DNA-databanken voor strafzaken. Door DNA-databanken van FamilyTreeDNA en GEDmatch te gebruiken, hopen het OM en het NFI verwanten van de dader of het slachtoffer in beeld te krijgen. Dankzij deze opsporingsmethode zijn in het buitenland meerdere zaken opgelost.
Zelfs als er een DNA-match wordt gevonden, is er nog een lange weg te gaan. “Stamboomroutes moeten worden doorlopen, om uiteindelijk bij de persoon uit te komen die mogelijk de dader of het onbekende slachtoffer is. Het gehele onderzoekstraject is een kwestie van een lange adem”, aldus Mirjam Warnaar, landelijk officier Forensische Opsporing.
D66: ‘Rechtsbescherming afhankelijk van een vinkje’
Hind Dekker-Abdulaziz zegt ontwikkelingen te omarmen die rechercheurs in staat stellen om moordenaars op te pakken. Nieuwe, creatieve oplossingen in traditionele opsporingsmethoden juicht ze dan ook toe. “Maar de minister moet er dan wel voor zorgen dat hierbij de juiste privacywaarborgen in acht worden genomen. Je DNA is je meest wezenlijke persoonsgegeven en daar kunnen we niet lichtzinnig mee omgaan”, zo zegt de democraat.
De D66’er maakt zich dan ook zorgen om de privacy van mensen die in de DNA-databanken van de Amerikaanse bedrijven zijn opgenomen. “Het OM zegt dat het feit dat mensen ooit een vinkje hebben aangeklikt, voldoende aanleiding geeft om ervan uit te gaan dat deze mensen het ermee eens zijn dat hun DNA voor strafrechtelijke doeleinden wordt gebruikt (…) Hun rechtsbescherming is dus afhankelijk van een vinkje dat ze hebben gezet op een website van een Amerikaans bedrijf op een moment dat dit nog allemaal niet speelde en zonder deskundige voorlichting. Dat vindt D66 zeer mager”, zei Dekker-Abdulaziz tijdens het vragenuurtje.
Ze wil dat minister Dilan Yeşilgöz-Zegerius van Justitie en Veiligheid garandeert dat het DNA-materiaal uitsluitend wordt gebruikt voor het oplossen van cold cases, en niet voor andere doeleinden. Verder vraagt het Tweede Kamerlid of de minister een wettelijke basis voor deze specifieke cases kan regelen.
Minister: ‘Pilot gaat niet over één nacht ijs’
De bewindsvrouw benadrukt dat alleen mensen die hiervoor toestemming hebben gegeven, worden meegenomen in het onderzoek van het OM en het NFI. Deze basis en de werkwijze in andere landen zou al voldoende zijn om de pilot te starten. Toch heeft het OM ervoor gekozen om een extra waarborg in het proces in te bouwen door aan de rechter-commissaris te vragen of ze deze opsporingsmethode mag gebruiken. “Er is dus al toestemming gegeven, er wordt eerst getoetst bij de rechter-commissaris en het wordt absoluut alleen voor specifieke cold cases gebruikt”, aldus minister Yeşilgöz-Zegerius.
De minister benadrukt dat ze geen principieel tegenstander is van het gebruik van particuliere genealogische databanken voor strafzaken. “Uiteraard wil ik net als het Openbaar Ministerie, want dat is echt niet over één nacht ijs gegaan, dat dit zeer zorgvuldig en met inachtneming van alle juridische en ethische aspecten gebeurt. Het is dus heel goed dat de rechter er ook aan te pas komt.”
D66 niet gerustgesteld
Dekker-Abdulaziz zegt niet gerustgesteld te zijn met het antwoord van de minister. Volgens haar zou het niet de eerste keer zijn dat de politie de fout in gaat door een te ruim geformuleerde bevoegdheid. Als voorbeeld verwijst ze naar een zaak die in de zomer van 2022 speelde: toen bleek dat de politie onnodig lang persoonsgegevens bewaarde van Nederlanders die ooit aangifte hebben gedaan.
“Dat maakt mij er niet helemaal gerust op dat dit soort instanties zorgvuldig met het DNA-materiaal zal omgaan. Zeker als het gaat om de privacy en DNA is er een specifieke grondslag nodig en moet daar adequaat toezicht op worden gehouden”, zo zei de D66’er dinsdag. Ze wil van de minister horen hoe er toezicht wordt gehouden op de doelbinding, toegang en beveiliging van deze data.
Minister Yeşilgöz-Zegerius is ervan overtuigd dat het OM het proces “zorgvuldig invult” en de rechter-commissaris zich over deze vragen zal buigen. De bewindsvrouw belooft voor de zomer de uitkomsten van de pilot naar de Tweede Kamer te sturen, waar ze expliciet zal ingaan op de vragen van Dekker-Abdulaziz.
