Wie in Nederland wil demonstreren, wordt door de politie nauwlettend in de gaten gehouden. De bevoegdheden die agenten hierbij gebruikt, zijn vaag geformuleerd en schenden ons recht op privacy. De politie moet daarom stoppen met het onrechtmatig verzamelen van informatie over demonstranten.
Die oproep doet Amnesty International in het rapport ‘Ongecontroleerde macht’ (pdf). De belangenorganisatie interviewde tussen september 2020 en november 2022 tientallen demonstranten en bundelde hun ervaringen in het rapport.
Demonstranten niet op de hoogte van gegevensverwerking door politie
Uit de vele verhalen en ervaringen komt volgens Amnesty International een onthutsend beeld naar voren. De NGO maakt zich zorgen over onrechtmatige ID-controles, monitoring op sociale media, de inzet van drones bij demonstraties, infiltraties in besloten chatgroepen en onaangekondigde huisbezoeken. Naar eigen zeggen gaat het om ‘ongeoorloofde surveillance van vreedzame demonstranten’.
Het optreden van de politie raakt niet alleen onze privacy: het heeft verregaande gevolgen waar de meesten zich niet van bewust zijn. Als de politie je staande houdt op straat en naar je identiteitsbewijs vraagt, dan wordt deze ID-check ten minste vijf jaar geregistreerd. Dat niet alleen: als de politie je paspoort of rijbewijs scant, vergaart de politie een waslijst aan persoonlijke gegevens.
“Door het ID-bewijs te scannen, verkrijgt de politie persoonsgegevens van de demonstrant uit veertien verschillende databanken, waaronder naam, geboortedatum en -plaats, adres en hoe vaak diegene in de politiedatabanken voorkomt”, zo schrijft Amnesty in het rapport ‘Ongecontroleerde macht’. Ongeveer 30.000 politieagenten zijn bevoegd om deze informatie in te zien. Demonstranten die op deze manier worden gecontroleerd weten vaak niets van deze gegevensverwerking.
Amnesty: ‘Politie heeft te ruime bevoegdheid voor controles tijdens demonstraties’
Een ernstige inbreuk op onze privacy en het demonstratierecht, zo oordeelt Amnesty International. De belangenorganisatie wil dat de politie stopt met het surveilleren van demonstranten. Alleen als er een serieuze verdenking bestaat dat een demonstrant op het punt staat een strafbaar feit te begaan, zou de politie een demonstrant mogen monitoren.
“De politie heeft in Nederland te ruime bevoegdheden om zelf te bepalen wie ze staande houden en controleren tijdens demonstraties. Hierdoor ontstaat er groot risico op willekeur, discriminatie en machtsmisbruik. Wij willen dat de onrechtmatige identiteitscontroles stoppen”, zo zegt Dagmar Oudshoorn, directeur van Amnesty International Nederland.
Demonstratierecht belangrijke pijler voor de democratie
“Onrechtmatige ID-controles dragen bij aan de criminalisering van demonstranten en schrikken mensen af. Het kan mensen ontmoedigen om te demonstreren, terwijl dat juist zo belangrijk is in een democratie”, stelt Oudshoorn. Ze vindt dat de politie onmiddellijk moet stoppen met het stiekem in de gaten houden van vreedzame demonstranten en zich meer op haar taak moet richten: ervoor zorgen dat een demonstratie in goede banen verloopt.
Verder adviseert Amnesty om de Wet op de identificatieplicht te verhelderen. Zo zouden agenten burgers niet mogen vragen zich te identificeren als ze deelnemen aan vreedzame demonstraties. Het recht op gegevensbescherming moet worden versterkt als de Wet op politiegegevens (Wpg) wordt herzien.
Tot slot doet de belangenorganisatie een beroep op de Autoriteit Persoonsgegevens en Nationale Ombudsman om het kabinet en de politie te adviseren over wetsvoorstellen, richtlijnen en intern beleid inzake gegevensverwerking, het recht op privacy en de inzet van rechtsmiddelen.
Politie verzamelt op grote schaal privégegevens van activisten
Amnesty International is niet de eerste partij die de werkwijze van de politie bij demonstraties ter discussie stelt. Het journalistieke onderzoeksplatform Investico kaartte afgelopen maart aan dat de politie op grote schaal privégegevens van demonstranten verzamelt. Agenten raadplegen de Basisregistratie Persoonsgegevens (BRP) om namen, woonadressen, contactgegevens en andere persoonlijke informatie van activisten te achterhalen.
Privacyexperts spraken hun ongenoegen hierover uit. Marc Schuilenburg, hoogleraar Digital Surveillance aan de Erasmus Universiteit, zei dat de politie “terughoudend” moet zijn met het opvragen van persoonsgegevens van demonstranten. Bart Schermer, hoogleraar Privacy en Cybercrime aan de Universiteit Leiden, betoogde dat het recht op betoging in het geding is.
De Tweede Kamer maakt zich eveneens zorgen over deze kwestie en heeft schriftelijke vragen gesteld aan minister Dilan Yeşilgöz-Zegerius van Justitie en Veiligheid en minister Hanke Bruins Slot van Binnenlands Zaken en Koninkrijksrelaties.
