Als niet alle Nederlandse banken meedoen aan Transactie Monitoring Nederland (TMNL) voor particulieren, is het maar de vraag of het een succes wordt. Bunq zegt bij voorbaat niet deel te nemen aan het programma. De deelname van andere online banken is nog niet zeker.
Dat blijkt uit een rondgang van De Telegraaf bij de banken die in ons land actief zijn.
‘Inzicht krijgen in ongebruikelijke transactiepatronen’
Met de ‘Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme’ probeert het kabinet criminele activiteiten als witwassen en sponsoring van terrorisme te voorkomen. Om die reden worden sinds 2021 zakelijke transacties bekeken door Transactie Monitoring Nederland (TMNL). Dat is een samenwerkingsverband dat is opgezet door ING, ABN AMRO, Rabobank, de Volksbank en Triodos Bank om uitvoering te geven aan de gezamenlijke monitoringsplicht die de wetgever hen oplegt.
Als het aan het kabinet ligt, worden naast zakelijke betalingen ook transacties van particulieren tegen het licht gehouden. Rekeninghouders die voor een bedrag van 100 euro of meer aan betalingen verrichten, worden doorgelicht op witwaspraktijken en andere criminele misdrijven. Om dat te realiseren stuurde minister van Financiën Sigrid Kaag in oktober het wetsvoorstel ‘Plan van aanpak witwassen’ naar de Tweede Kamer.
Het idee is om alle betalingen centraal te verzamelen en analyseren. “Criminelen stallen sommen geld vaak bij verschillende banken om zo onder de radar te blijven. Met gezamenlijke transactiemonitoring kunnen banken beter ongebruikelijke transactiepatronen in beeld krijgen. De verwachting is dat dit leidt tot betere ‘hits’ en zodoende bijdraagt aan een effectievere aanpak van witwassen”, zo zei minister Kaag over het wetsvoorstel.
Autoriteit Persoonsgegevens vreest voor ‘bancair sleepnet’
Het plan van de bewindsvrouw is nogal omstreden. De Autoriteit Persoonsgegevens zei dat het bang is dat het wetsvoorstel de deur openzet naar “een ongekende massasurveillance van Nederlands”. Bestuurslid Katja Mur vreest dat het voorstel een ernstige inbreuk op onze privacy oplevert. “Je betaalgegevens laten je hele handel en wandel zien. Bijvoorbeeld of jij geld uitgeeft aan een politieke partij, religieuze instelling of psycholoog”, aldus Mur.
Verder meent het bestuurslid dat de risico’s van het wetsvoorstel niet in verhouding staan tot het doel ervan. Ze is bang dat mensen die in het verleden een rekening bij een specifieke bank hadden, een sterretje achter hun naam krijgen. Voor hen wordt het een stuk moeilijker -zo niet haast onmogelijk- om elders een nieuwe bankrekening te openen.
Tot slot zei Mur dat het wetsvoorstel tornt aan de grondrechten van alle Nederlanders. “Het voorgestelde systeem komt in essentie neer op een bancair sleepnet. Bovendien dreigt het gevaar van discriminatie en uitsluiting. We hebben eerder gezien dat algoritmes mensen kunnen stigmatiseren en in hokjes duwen. De vraag is of banken zich straks vooral gaan laten leiden door wat een computer ze vertelt.”
Raad van State en Stichting Privacy First kritisch over wetsvoorstel
De Raad van State was begin 2021 al sceptisch over de bancaire samenwerking. “De massale schaal waarop banktransacties gezamenlijk zullen worden gemonitord is ongekend en betekent een vergaande inbreuk op de vertrouwelijkheid van gegevens van burgers en bedrijven. Daarbij gaat het niet alleen om het recht op privacy. Deze monitoring kan ook leiden tot uitsluiting en discriminatie”, zo zei het adviesorgaan.
Ook Stichting Privacy First ziet niets in het wetsvoorstel van het kabinet. “Privacy First is mordicus tegen een sleepnet van de gezamenlijke banken over de complete financiële transactiegegevens van Nederlandse mensen, bedrijven en organisaties en roept iedereen op tegen dit kabinetsplan te ageren”, zo stelt de stichting in een verklaring.
Banken niet verplicht om deel te nemen
Volgens De Telegraaf heeft het kabinet naar de kritiek geluisterd en aanpassingen aangebracht in het wetsvoorstel. In de nieuwe versie worden transactiegegevens van particulieren gepseudonimiseerd opgestuurd naar TMNL. Zo ziet het algoritme niet wie er achter een transactie zit. Als TMNL vermoedt dat er iets niet in de haak is, dan licht die de bank hierover in. De bank koppelt dan de transactie aan een klant. Die kan dan besluiten om een onderzoek in te stellen, of een melding te maken bij de politie.
TMNL kent echter een zwakke schakel: banken zijn niet verplicht om deel te nemen aan het programma. Voor hackers, cybercriminelen en online oplichters is het dan kinderlijk eenvoudig om zich te onttrekken aan de controle van het betalingsverkeer voor particulieren. De Nederlandsche Bank (DNB) is daar niet bang voor, omdat het wetsvoorstel de mogelijkheid biedt om de controle van ongebruikelijke transacties uit te besteden. “Dat kan op langere termijn goedkoper en effectiever zijn”, zegt een DNB-woordvoerder tegen De Telegraaf.
Bunq twijfelt aan effectiviteit
Eén van de banken die bij voorbaat zegt niet deel te zullen nemen aan TMNL, is Bunq. “Wij zijn nooit gevraagd om mee te doen, zover ik weet. Wij gebruiken al kunstmatige intelligentie bij het monitoren van transacties en lopen voor op systemen van de andere banken. Het is nog even aankijken of een samenwerking met TMNL dat zou verbeteren”, vertelt de oprichter en CEO Ali Niknam. Ook denkt hij dat de opsporing van criminele geldstromen effectiever door de politie kan worden uitgevoerd.
Van Lanschot Kempen doet momenteel nog niet mee aan TMNL, omdat de bank beperkt actief is in zakelijke betalingen die het programma nu mag onderzoeken. Als het wetsvoorstel van het kabinet in werking treedt, doet de bank mogelijk wel mee. “Wij ondersteunen de aanpak van TMNL en volgen de ontwikkelingen op de voet. Wij hebben hierover ook regelmatig contact met hen. In het komende jaar gaan wij samen met TMNL de mogelijkheden van deelname verkennen”, zo laat de bank aan De Telegraaf weten.
Online banken Knab en Revolut onderzoeken de mogelijkheden voor deelname.
