Nederlandse reizigers die met het openbaar vervoer (OV) de grens over willen, zijn niet verplicht om hun persoonsgegevens af te geven. Dat geldt echter niet voor iedere bestemming. Er geldt daarentegen wel een identificatieplicht voor reizigers in het openbaar vervoer.
Dat schrijven staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat Vivianne Heijnen en staatssecretaris van Digitalisering Alexandra van Huffelen in een reactie op schriftelijke vragen van Renske Leijten en Mahir Alkaya (beiden SP).
Anoniem reizen naar 200 bestemmingen in het buitenland
De SP’ers vragen of het klopt dat het voor reizigers ‘praktisch onmogelijk’ is om internationaal te reizen met het openbaar vervoer zonder dat ze verplicht zijn om hun persoonsgegevens af te geven. De bewindslieden ontkennen dit en benadrukken dat het wel degelijk mogelijk is om buiten onze landsgrenzen anoniem te reizen. Vanuit ons land zijn er zonder zo’n 200 bestemmingen in Duitsland, België en Luxemburg waar men naartoe kan reizen zonder persoonsgegevens af te staan. Hiervoor is een zogeheten CT-ticket nodig, die verkrijgbaar is uit de kaartautomaat of bij de reizigersbalie.
Een CT-ticket is niet voor iedere bestemming beschikbaar. “De uitgevende organisatie (vaak ook de vervoerder, of één van de vervoerders) van het ticket bepaalt uiteindelijk welke type ticket voor welke herkomst-bestemming combinatie beschikbaar is”, vertellen Heijnen en Van Huffelen. Internationale treinkaartjes -ook we HomePrint tickets genoemd- worden op naam gesteld. De naam van de reiziger is versleuteld in de barcode. Zo kan hij aantonen dat het betreffende kaartje van hem is als hij wordt gecontroleerd in de trein.
De bewindspersonen zeggen dat het afgeven van persoonsgegevens bij vervoer niet ongebruikelijk is. Als voorbeeld noemen ze de luchtvaart, waar maatschappijen Personal Name Records (PNR) en Advance Passenger Information (API) gegevens verzamelen. De Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) is hierbij van toepassing. Dat betekent dat er een juridische grondslag is om persoonsgegevens te verwerken en dat alleen de broodnodige informatie mag worden verzameld (dataminimalisatie).
Identificatieplicht doet geen afbreuk aan privacy
Op de vraag of er een wettelijke verplichting bestaat om te voorkomen dat mensen anoniem kunnen reizen, antwoorden de staatssecretarissen dat deze er niet is. Wel geldt dat reizigers verplicht zijn om zich te identificeren als een buitengewoon opsporingsambtenaar (boa) daar om vraagt. In een aantal gevallen zijn vervoersbedrijven verplicht om passagiersgegevens te verstrekken.
Als een bus of trein een gedeelte van hun route over de Nederlandse landsgrens aflegt, dan gelden eventuele wettelijke verplichtingen van dat land. Dan wil niet vanzelfsprekend zeggen dat men niet anoniem kan reizen. “Bij het Nederlandse kortgrensoverschrijdend OV, met de bus of regionale trein, bestaan de mogelijkheden kaartjes te kopen zonder het afgeven van persoonsgegevens. Ook bestaan er op sommige verbindingen mogelijkheden om met de (anonieme) OV-chipkaart te reizen”, zo benadrukken de staatssecretarissen.
Tevens zeggen de bewindslieden dat Nederlanders binnen de EU het recht hebben om vrij te reizen tussen andere EU-lidstaten. Dat er over de grens een identificatieplicht geldt, wordt niet als een belemmering voor vrij verkeer van personen gezien. “Voor zover deze vraag betrekking heeft op het afgeven van persoonsgegevens, betreft het recht op privacy geen absoluut recht. Beperkingen hierop zijn toegestaan”, aldus Heijnen en Van Huffelen.
AP ziet toe op verwerking persoonsgegevens door vervoersbedrijven
Op de vraag van Leijten en Alkaya wie er verantwoordelijk is voor de verwerking van persoonsgegevens, antwoorden de staatssecretarissen dat in de meeste gevallen vervoersbedrijven de verwerkingsverantwoordelijken zijn. Hiervan kan worden afgeweken als de OV-bedrijven een andere partij inschakelen om de vervoersbewijzen te verkopen.
Heijnen en Van Huffelen: “De persoonsgegevens die noodzakelijk zijn voor het verkopen en leveren van het ticket worden bepaald door de verkoper. Daarom is voor de verkoop van het ticket de verkopende partij de verwerkingsverantwoordelijke.” Het is aan de Autoriteit Persoonsgegevens om toe te zien dat de verwerking van persoonsgegevens door vervoersbedrijven of ticketverkopers in goede banen verloopt.
Alternatieven voor digibeten om treinkaartje te kopen
De Tweede Kamerleden willen weten hoeveel balies er momenteel nog op stations zijn waar reizigers vervoersbewijzen kunnen kopen. Volgens de bewindspersonen zijn dat er vijf: het centraal station in Amsterdam, Schiphol, Rotterdam, Utrecht en Arnhem.
Voor mensen die niet online een kaartje kunnen kopen, zijn er allerlei alternatieven. Zij kunnen zich wenden tot servicemedewerkers op stations, een OV Service en Tickets winkel, de servicezuil of telefonische klantenservice. Tot slot kunnen zij terecht bij een van de Informatiepunten Digitale Overheid. Deze is te vinden in bibliotheken in heel Nederland.
