Technisch gezien is het mogelijk dat veiligheidsdiensten de internetkabel aftappen en zo metadata van miljoenen Nederlanders verzamelen en verwerken. Maar is dat ook een goed idee? Techondernemer en oud-Tweede Kamerlid voor D66 Kees Verhoeven meent dat de veiligheidsdiensten de huidige sleepwet verzwakken en het kabinet hen daarbij helpt. Daar zou de Tweede Kamer een stokje voor moeten steken.
Dat zegt Verhoeven in een interview met BNR.
Grootschalige kabelinterceptie technisch gezien mogelijk
Deze week schreef de Volkskrant dat veiligheids- en inlichtingendiensten vanuit technisch oogpunt op grote schaal metagegevens over Nederlanders kunnen verzamelen. Dat noemen we ook wel kabelinterceptie. Via een techniek die ‘snapshotten’ heet, tappen de diensten twee uur lang de kabel af. Op deze manier trachten de veiligheidsdiensten een globaal beeld te krijgen van de datastromen.
Volgens een woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken is dit noodzakelijk om in de daarop volgende fase “zo gericht mogelijk” de kabel af te tappen en “zo beperkt mogelijk inbreuk te maken op de fundamentele rechten van burgers”. Daarmee voldoen de veiligheidsdiensten in zijn ogen aan de geest van de wet.
Verhoeven overstag over invoering sleepwet door toezeggingen van kabinet
Iemand die het daar hartgrondig mee oneens is, is Kees Verhoeven. Toen er over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv 2017) werd gedebatteerd, was hij een fel tegenstander van de sleepwet. “Het belangrijkste bezwaar was het grootschalig, ongericht aftappen van internetkabels”, zo herinnert hij zich nog. “We vonden dat de sleepwet in 2017 te veel doorschoot naar het belang van de nationale veiligheid en te weinig oog had voor de individuele burgerrechten en de privacy van mensen.”
Uiteindelijk stemde Verhoeven toch in met de wet. Hij liet zich overtuigen door de toezegging van het kabinet dat het aftappen van alle communicatie in één wijk niet zou gebeuren. “Het intercepteren van alle communicatie in een bepaalde Nederlandse wijk of buurt voor een bepaalde periode (…) zal in geen geval de toetsing aan de wettelijke vereisten als proportionaliteit en subsidiariteit kunnen doorstaan. Een inzet om dergelijke redenen sluit ik uit”, zo zei toenmalig minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ronald Plasterk.
De wet is later verder aangescherpt. “Het tappen moest doelgericht zijn. Kleinschaliger. Dus niet zomaar een hele wijk, buurt of provincie aftappen. Daarnaast werd gericht tappen belangrijk. Als de overheid wilde tappen, dan moest het eerst goedkeuring krijgen van toezichthouders”, aldus Verhoeven.
‘Kabinet steunt veiligheidsdiensten om sleepwet af te zwakken’
Ondanks het toezicht op de veiligheidsdiensten, maakt het oud-Kamerlid zich toch zorgen over de huidige ontwikkelingen. “Door het scherpe toezicht is de grootschalige tapactie die de diensten hadden gewild tegengehouden. En nu zegt het kabinet: we gaan het toezicht dynamisch maken, dus verzwakken. Dat betekent dat de diensten niet meer om goedkeuring hoeven te vragen en grootschalige tapacties kunnen gaan inzetten, zoals ze eigenlijk altijd al hebben gewild, en dat pas achteraf kan worden rechtgezet. En daar zie ik een groot gevaar in.”
Door het afzwakken van de Wiv2017 vindt Verhoeven dat de balans tussen veiligheid en privacy zoek is. De Tweede Kamer moet dit in zijn ogen rechtzetten of corrigeren. De huidige sleepwet, waarin scherp toezicht vooraf, tijdens en na de inzet van bevoegdheden is vastgelegd, vindt Verhoeven nog altijd een goed initiatief. “Je moet echt wel naar de essentie van wetgeving toegaan om te snappen dat de Tweede Kamer wel degelijk, op basis van de papieren mogelijkheden die ze heeft, beperkingen heeft opgelegd. Maar de diensten houden zich er niet aan en het kabinet steunt de diensten daarin. En dat is wat het probleem is.”
‘Diensten mogen kabelinterceptie niet zomaar inzetten’
Nico van Eijk, voorzitter van de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD), maakt zich minder zorgen om de gevolgen van kabelinterceptie. Volgens hem is het geen middel dat de Algemene en Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD en MIVD) zomaar kunnen inzetten. Pas als alle andere middelen die minder ver gaan niet het gewenste resultaat opleveren, mag er nagedacht worden om kabelinterceptie in te zetten.
Naast de CTIVD, die kijkt hoe de wetgeving in praktijk uitpakt en adviseert of er aanpassingen nodig zijn, is er nog een tweede toezichthouder die veiligheidsdiensten in de gaten houdt: de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB). Deze commissie toetst de rechtmatigheid van de inzet van bevoegdheden waarover de veiligheidsdiensten beschikken.
“Dat is heel belangrijk want schade voor burgers treedt met name op als gegevens verkeerd worden verwerkt”, aldus Van Eijk. “Het verzamelen is één ding, maar het verwerken van gegevens is waar de echte schade uit voortkomt. We vinden het belangrijk dat we daarnaar kunnen kijken. Maar we vinden ook dat je mag verwachten dat een toezichthouder kan zeggen: tot hier en niet verder.”
