Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen wil duidelijkheid scheppen voor burgers over wat zij mogen verwachten van een overheid die persoonsgegevens verzamelt en verwerkt. Het gaat om gegevens die de burger persoonlijk raken. Daarbij vertrouwt de overheid steeds vaker op slimme algoritmen. De aanbevelingen over dit onderwerp worden begin volgend jaar uitgebracht.
Dat schrijft de Nationale Ombudsman op zijn website.
Overheid verzamelt steeds meer gegevens van haar burgers
Van NAW-gegevens tot je bankrekeningnummer, van je burgerservicenummer tot je inkomen. De overheid verzamelt ontzettend veel privacygevoelige gegevens van burgers. Dat doet ze niet voor niets: deze informatie is nodig om bijvoorbeeld belastingaangifte te doen, maar ook om een auto op je naam te zetten, je in te schrijven in de gemeente waar je woont, uitkeringen en subsidies aan te vragen of aanspraak te maken op financiële regelingen voor ondernemers in coronatijd.
De Nationale Ombudsman maakt zich hard voor uiteenlopende maatschappelijke onderwerpen die burgers raken. Privacy is er één van. En aangezien de regering steeds meer data van burgers verzamelt en daarbij gebruikmaakt van slimme algoritmen, is het belangrijk dat deze gegevens gewaarborgd worden. Belangrijk uitgangspunt is dat de grondrechten van burgers niet in het geding zijn.
‘Onbekend hoe de richtlijnen van de overheid in praktijk werken’
Maar wat mogen burgers verwachten van een overheid die zoveel data verwerkt? Deze vraag probeert Ombudsman Reinier van Zutphen te beantwoorden in zijn visie over ‘behoorlijk gebruik van data en algoritmen door de overheid’. “Burgers mogen geen slachtoffer worden van ongewenste of onterechte gevolgen van bijvoorbeeld geautomatiseerde besluitvorming of profiling en moeten zich hier tegen kunnen verweren”, zo schrijft Van Zutphen op de site van de Nationale Ombudsman.
Maakt de overheid misbruik van de databases aan persoonlijke informatie van haar burgers door ze te koppelen met slimme algoritmen? Volgens Van Zutphen is het beschermen van de privacy van burgers een onderwerp waar de regering veel aandacht aan schenkt. De overheid heeft zelfs richtlijnen voor het gebruik van data en algoritmen. “Hoe deze in de praktijk voor burgers uitpakken en voor degenen die ermee gaan werken, moet nog blijken”, zo waarschuwt hij.
Nationale Ombudsman werkt aan ombudsvisie over behoorlijk gebruik van data en algoritmen
Om ervoor te zorgen dat burgers geen slachtoffer worden van profilering door algoritmen, is het volgens de Ombudsman “van wezenlijk belang” dat de overheid het burgerperspectief meeneemt in de ontwikkelings- en implementatiefase van de richtlijnen. Daarom werkt hij aan een ombudsvisie over dit thema.
Van Zutphen hoopt het rapport met daarin zijn visie over behoorlijk gebruik van data en algoritmen door de overheid begin 2021 uit te brengen. Om zijn visie te verwoorden doet hij een beroep op de Algemene Rekenkamer en de Raad van State. Beide adviesorganen voor het regeringsbeleid hebben veel kennis en ervaring over het onderwerp. Daarom is hun mening zo belangrijk voor de Ombudsman. Van Zutphen heeft goede contacten met beide instanties.
Nationale Ombudsman komt op voor de rechten van gevangenen
De coronamaatregelen waar het kabinet al maanden aan vasthoudt, zijn geregeld via noodverordeningen. Premier Rutte vindt dat verordeningen slechts tijdelijk opgelegd mogen worden. Daarom werkt zijn ministerploeg aan een noodwet, die de juridische basis vormt voor alle maatregelen die de overheid momenteel voert. Bij het verschijnen van de conceptwet eind juni, was de Nationale Ombudsman één van de partijen die forse kritiek had op de tekst.
Van Zutphen vroeg aan minister Sander Dekker voor Rechtsbescherming om oog te hebben voor de grondrechten van gevangenen. “Ingeslotenen zijn in deze tijd nog meer dan normaal afhankelijk van de overheid voor hun gezondheid, contact met naasten en hun procesrechten. Coronamaatregelen zijn noodzakelijk, maar raken de mensenrechten van deze groep vaak nog meer dan andere burgers”, zo zei de Ombudsman.
Hij verlangde van minister Dekker dat voor iedere inbreuk die de coronamaatregelen maakt op mensenrechten, de overheid een ‘heldere en zorgvuldige overweging’ maakt. In het bijzonder voor gevangenen, aangezien hun vrijheid al beperkt is. Van Zutphen adviseerde de bewindsman om goed te luisteren naar de zorgen en wensen van (familieleden van) gevangenen, extra aandacht te besteden aan gezondheidsrisico’s en om regie en maatwerk te leveren wanneer de situatie daar om vroeg.
Update (3 maart 2021): de Nationale Ombudsman heeft zijn visie over het gebruik van data en algoritmen gepubliceerd. In zijn rapport ‘Een burger is geen dataset’ noemt Van Zutphen drie uitgangspunten om de overheid te helpen de burger centraal te stellen. De regering moet duidelijkheid verschaffen over het gebruik van data en algoritmen, toegankelijk zijn als burgers vragen of opmerkingen hebben, en oplossingsgericht werken.
Op dit moment betrekt de overheid burgers nauwelijks bij de inzet van algoritmen. Dat is niet goed om het vertrouwen van burgers te winnen en behouden. “Vertrouwen van burgers in het overheidshandelen is een van de fundamenten van onze rechtsstaat. Dat vraagt om meer dan enkel juridische en ethische waarborgen voor de inrichting van de samenleving. Het vereist een evenwichtige relatie tussen de burger en overheid. In een datasamenleving is dat des te belangrijker”, zo schrijft Van Zutphen. Persoonlijk contact en maatwerk dragen daaraan bij.
De hoofdaanbeveling van de Nationale Ombudsman is om de burger centraal te stellen bij het gebruik van data en algoritmen. Door continu met elkaar het gesprek aan te gaan voorkom je dat algoritmes in een ‘black box’ transformeren. “Niemand wil dat burgers slachtoffer worden van een systeem waarin de overheid gebruikmaakt van data en algoritmen Of dat zij worden geconfronteerd met ongewenste resultaten”, meent de Ombudsman. Daar is op dit moment gelukkig geen sprake van.
