- Deze vragen staan centraal in het rapport van de Evaluatiecommissie
- Evaluatiecommissie over het algemeen tevreden over Wiv 2017
- Commissie wil betere regeling voor verkrijgen bulkdata
- Voortrekkersrol weggelegd voor Nederland bij internationale samenwerking
- Ministers gaan zich beraden op invulling evaluatierapport
- CTIVD vreest voor uitholling van haar controlerende bevoegdheden
- TIB kritisch over voorstel voor inperking bevoegdheden
De Evaluatiecommissie Wiv 2017 stelt dat de wet de waarborgen voor de Algemene en Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD en MIVD) heeft versterkt. De Wet schiet op diverse punten echter nog tekort. Zo zijn er onvoldoende waarborging ingebouwd voor het omgaan met bulkdata. Het kabinet gaat zich de komende tijd beraden op de uitkomsten van het rapport.
Dat schrijft de Evaluatiecommissie Wiv 2017, onder leiding van Renée Jones-Bos, in haar rapport over de wet. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Kajsa Ollongren en minister van Defensie Ank Bijleveld-Schouten namen het rapport woensdag in ontvangst.
Deze vragen staan centraal in het rapport van de Evaluatiecommissie
De Evaluatiecommissie Wiv 2017 werd in mei 2020 ingesteld om de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 2017 te evalueren. Deze wet, die in 2018 in werking trad, was nodig vanwege de technologische vooruitgang op het gebied van telecommunicatie en moest de veiligheidsdiensten meer bevoegdheden geven om hun werk naar behoren te kunnen uitoefenen. In de wet staat onder meer dat de AIVD en MIVD internetverkeer mogen onderscheppen en onder welke voorwaarden ze gegevens mogen delen met buitenlandse veiligheidsdiensten.
Het is de bedoeling dat de Wiv 2017 om de twee jaar wordt geëvalueerd. Het is de eerste keer dat de Evaluatiecommissie haar bevindingen op papier opschrijft. In het rapport bogen de commissieleden zich over drie vragen:
- Zijn de doelstellingen van de wet -modernisering van bevoegdheden en versterking van waarborgen- gehaald?
- Is de wet in praktijk een werkbaar instrument gebleken voor de taakuitvoering van diensten?
- Zijn er knel- en aandachtspunten in de toepassingspraktijk van de wet?
Evaluatiecommissie over het algemeen tevreden over Wiv 2017
Volgens de Evaluatiecommissie werkt de Wiv 2017 over het algemeen goed. “De diensten missen geen essentiële bevoegdheden en de waarborgen op het werk van de diensten zijn versterkt”, schrijft de commissie. Door de wet zijn de waarborgen aanzienlijk versterkt. Dat is te danken aan de introductie van de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB), die vooraf controleert of de inzet van bijzondere bevoegdheden verantwoord is. Dat heeft in de ogen van de commissie geleid tot betere toestemmingsaanvragen. De ingebouwde waarborgen hebben eveneens de administratieve druk op de veiligheidsdiensten verlaagd.
Commissie wil betere regeling voor verkrijgen bulkdata
Op een aantal punten schiet de wet echter tekort, wat tot knelpunten leidt tussen de veiligheidsdiensten en de toezichthouders. Volgens de Evaluatiecommissie sluit de Wiv 2017 onvoldoende aan “de technologische complexiteit en de dynamiek van de operationele praktijk van de diensten”. De wet bevat bijvoorbeeld geen regeling voor de omgang met bulkdata. De commissie stelt voor om het verkrijgen van bulkdata door de diensten op één manier in de wet te regelen en meer waarborgen in te bouwen om de privacy van burgers beter te garanderen. Alleen zo kan de overheid tegemoetkomen aan de zorgen die in de samenleving leven over de omgang met grote hoeveelheden data.
“Gegevens uit bulkdata moeten worden geselecteerd voordat deze kunnen worden gebruikt in het inlichtingenproces. Medewerkers uit dit inlichtingenproces hebben in beginsel geen toegang tot bulkdata. Daarnaast moet alle bulkdata op relevantie worden beoordeeld op basis van de operationele waarde, binnen een termijn van drie jaar. Tenslotte geldt voor het delen van bulkdata met buitenlandse diensten de eis van ministeriële toestemming en meldplicht aan de CTIVD”, adviseert de Evaluatiecommissie.
Voortrekkersrol weggelegd voor Nederland bij internationale samenwerking
Op het vlak van internationale samenwerking beveelt de Evaluatiecommissie aan om deze samenwerking uit te breiden en wettelijk te verankeren. De Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten (CTIVD), de commissie die controleert of de AIVD en MIVD de regels naleven die zijn vastgelegd in de Wiv 2017, krijgt hierdoor meer handvatten. Een andere aanbeveling op dit vlak is om toe te werken naar internationaal toezicht op internationale samenwerking. Nederland zou de kar daarbij kunnen trekken.
De Evaluatiecommissie raadt verder aan om een rol voor de bestuursrechter vast te leggen in de Wiv 2017. Belangrijke begrippen van de wet zijn volgens de commissie “niet altijd even consistent, duidelijk en techniekonafhankelijk geformuleerd en afgebakend”. Als de veiligheidsdiensten en toezichthouders van mening verschillen over de interpretatie van die begrippen, is er geen mogelijkheid om een rechter te vragen het geschil te beslechten.
Ministers gaan zich beraden op invulling evaluatierapport
Dit zijn slechts enkele conclusies uit het 180 pagina tellende onderzoek van de Evaluatiecommissie Wiv 2017. Bij de presentatie van het rapport zei minister Bijleveld-Schouten dat ze blij is dat de commissie vaststelt dat de wet voor een belangrijk deel heeft bereikt wat was beoogd. “Dat neemt niet weg dat de commissie ook concludeert dat de wet op een aantal punten tekort schiet.”
Haar collega minister Ollongren bevestigt dit en belooft om met de minister van Defensie hiermee aan de slag te gaan. Het kabinet gaat zich de komende tijd beraden over de uitkomsten van het rapport en hoe zij daar invulling aan gaat gaven.
CTIVD vreest voor uitholling van haar controlerende bevoegdheden
Ook de toezichthouders hebben gereageerd op het rapport van de Evaluatiecommissie. Het CTIVD is kritisch op het rapport van de commissie. Volgens de toezichthouder zijn “de operationele belangen van de diensten ten behoeve van de bescherming van de nationale veiligheid en de belangen van de bescherming van fundamentele rechten van de burgers in het rapport van de ECW [Evaluatiecommissie Wiv 2017, red.]” niet in balans.
“Het interpreteren en analyseren van door de diensten verzamelde gegevens, is waar de diensten hun grootste slagkracht aan ontlenen. Tegelijkertijd is dit ook het terrein waar de grootste zorgen in de samenleving over bestaan”, schrijft het CTIVD. Burgers moeten erop kunnen rekenen dat hun belangen goed worden gewaarborgd en er een toezichthouder is die het onrechtmatig verwerken van gegevens kan beëindigen.
Er is nu één toezichthouder die bindende uitspraken kan doen over de verwerking van gegevens door inlichtingen- en veiligheidsdiensten: het CTIVD. Ze vreest dat de Evaluatiecommissie deze bevoegdheid van haar wil afpakken door “andere bindende toezichtsbevoegdheden” in het leven te roepen.
TIB kritisch over voorstel voor inperking bevoegdheden
De Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB), die oordeelt over de rechtmatigheid van aftapverzoeken van de AIVD en MIVD, is wel te spreken over de inhoud van het rapport. Ze juicht het toe dat de Evaluatiecommissie het werk van de TIB omschrijft als ‘een grote meerwaarde voor het toezicht’ en dat de bindende toetsing vooraf ‘een belangrijke waarborg is’ die aan het systeem is toegevoegd.
De TIB is wel kritisch over het voorstel van de commissie om de inhoudelijke toets van de instantie in te perken en een aantal bevoegdheden helemaal niet meer door de TIB te laten toetsen. “Invoering van deze voorstellen zou betekenen dat bevoegdheden van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten niet langer vooraf en in volle omvang door een onafhankelijke commissie bindend getoetst worden voordat deze worden ingezet”, zo schrijft de TIB. “Met de CTIVD is de TIB het eens dat dit een mogelijke achteruitgang zou betekenen in de balans tussen bescherming van de nationale veiligheid en de privacy van burgers en daarmee voor de waarborgen voor de rechtstaat Nederland.”
In haar meest recente jaarverslag concludeerde de TIB dat de veiligheidsdiensten het afgelopen jaar minder vaak ten onrechte een beroep deden op de Wiv 2017. Desalniettemin deed de Toetsingscommissie een beroep op de instanties om hun afluisterverzoeken beter te formuleren en motiveren.
