Nederlanders die zich laten vaccineren tegen het coronavirus belonen met bepaalde privileges, is geen goed idee. Het College voor de Rechten van de Mens ziet niets in dit plan, dat in de media veelvuldig is geopperd. Dit tast namelijk de privacy van burgers aan, omdat ze open kaart moeten spelen over de vraag of ze zich hebben laten inenten of niet. Aan een vaccinatiebewijs mogen niet zomaar vrijheden gekoppeld worden.
Dat zegt Jan-Peter Loof, voorzitter van het College voor de Rechten van de Mens, tegenover dagblad Trouw.
Grote groep Nederlanders wil zich niet laten vaccineren
Het coronavaccin van Pfizer/BioNTech is afgelopen maandag goedgekeurd door het European Medicines Agency (EMA). Dat betekent dat alle Europese lidstaten het vaccin van de farmaceut mogen inslaan en hun burgers mogen inenten tegen COVID-19. De meeste landen beginnen daar na de kerstvakantie mee. Minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft tegen de Tweede Kamer gezegd dat Nederlanders niet eerder ingeënt kunnen worden dan vrijdag 8 januari.
Onderzoek van de TU Delft, Erasmus Universiteit Rotterdam, het RIVM, Universiteit Maastricht en Roskilde University laat zien dat we niet warmlopen om ons te laten inenten tegen het coronavirus. Eén op de drie medewerkers in de zorg geeft aan dat ze zich niet direct wil laten vaccineren, maar eerst eventuele bijwerkingen en andere ontwikkelingen wil afwachten. Hetzelfde geldt voor drie op de tien Nederlanders, die niet als ‘proefkonijn’ willen fungeren en het vaccin niet vertrouwen. Dat zijn enkele bevindingen uit een representatieve steekproef onder 1.640 Nederlanders, die vorige week vrijdag werd gepresenteerd.
Meer vrijheden voor burgers die zich laten inenten
Een andere vraag waar de onderzoekers een antwoord op probeerden te vinden, was hoe de overheid mensen kan overtuigen om zich te laten vaccineren. Een merendeel van de respondenten (70 procent) gaf aan het een goed idee te vinden om mensen die zich laten inenten meer vrijheden te geven. Zij mogen dan bijvoorbeeld kleinschalige evenementen bijwonen, vrij met het openbaar vervoer reizen, op reis mogen naar het buitenland, of winkels, horeca, sportscholen en verpleeghuizen bezoeken. Nederlanders die een vaccinatiebewijs kunnen laten zien, mogen dan niet geweigerd worden. Dat geldt niet voor mensen die zich niet hebben laten inenten tegen het coronavirus.
Minister De Jonge heeft in de Tweede Kamer en tegenover de media aangegeven niets te zien in dit plan. Vaccinatie moet gebeuren op basis van vrijwilligheid, zo luidt het standpunt van het kabinet. Voor de zekerheid heeft de minister van VWS dit voorstel voorgelegd aan de ethische commissie van de Gezondheidsraad. Die brengt in maart 2021 hierover advies uit.
Overheid mag niet zomaar gezondheidsgegevens verwerken
Het College voor de Rechten van de Mens had tot op heden nog geen officieel standpunt ingenomen. Het adviesorgaan laat bij monde van voorzitter Jan-Peter Loof weten dat ze het niet ziet zitten om Nederlanders te belonen of straffen voor het al dan niet laten inenten tegen COVID-19. Hij wijst erop dat de overheid niet zomaar rechten mag toekennen aan een vaccinatiebewijs. De regering vraagt dan namelijk naar bijzondere persoonsgegevens. De Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) verbiedt het om dergelijke gegevens op te slaan en te verwerken.
De Europese privacywet kent een uitzondering om gezondheidsgegevens te delen. In artikel 9 lid 2 (i) staat dat dit is toegestaan als ‘het algemeen belang op het gebied van volksgezondheid’ onder druk staat, bijvoorbeeld als de volksgezondheid wordt bedreigd door grensoverschrijdende gevaren (zoals het coronavirus). Daarvoor is echter wel wetgeving nodig waarin de privacy van burgers wordt gewaarborgd.
Wetgeving moet inbreuk op privacy verantwoorden
Volgens Loof is het mogelijk dat de overheid een wet invoert waarin het recht op privacy afwijkt van de AVG op de vraag of mensen zich hebben laten vaccineren tegen corona. Zo’n wet neemt echter slechts een deel van zijn bezwaren weg. Hij stelt bijvoorbeeld vraagtekens bij de vraag of deze wet houdbaar is aangezien de AVG van een hogere orde is. Tevens moet de overheid aannemelijk maken dat inbreuk op de persoonlijke levenssfeer proportioneel is als deze wet in werking treedt. Ze moet dan heel precies formuleren welk doel ze probeert na te streven en of dit niet met andere middelen kan zonder de privacy van burgers aan te tasten.
Het College voor de Rechten van de Mens vreest tot slot dat de overheid onderscheid maakt tussen mensen die zich hebben laten inenten en burgers die dat niet hebben gedaan. Loof kan zich voorstellen dat mensen zich om medische omstandigheden niet willen laten vaccineren. Of een beroep doen op de vrijheid van godsdienst. In dergelijke gevallen kunnen zij een beroep doen op het College. Die beoordeelt dan of het onderscheid al dan niet gerechtvaardigd is.
‘Privacy gaat boven gezondheidsbelang’
Eerder deze week klaagden werkgevers in de ouderen- en gehandicaptenzorg dat de AVG hen belemmert om de beste zorg te bieden voor hun cliënten. Zij willen van hun personeel weten of ze zich hebben laten inenten tegen COVID-19. Dan kunnen roostermakers deze medewerkers inplannen bij de meest kwetsbare cliënten, zodat ze minder risico lopen.
Of ze gevaccineerd zijn of niet mogen ze echter niet vragen volgens de Europese privacywet. “In het belang van cliënten en collega’s en vanuit mijn bestuurlijke verantwoordelijkheid voor hun veiligheid zou ik toch eigenlijk moeten weten wie gevaccineerd is”, vertelde Inge Borghuis, bestuurder bij ouderenorganisatie Amstelring, deze week in De Volkskrant. Zij vindt dat privacy in dit geval onterecht boven het gezondheidsbelang van haar cliënten wordt gesteld.
