Kabinet legt 4 anti-fraudesystemen plat wegens schending AVG

Autoriteit Persoonsgegevens: ‘Werkwijze Belastingdienst onrechtmatig en discriminerend’

Laatst bijgewerkt: 17 juli 2020
Leestijd: 4 minuten, 42 seconden

De afdeling Toeslagen van de Belastingdienst had de (dubbele) nationaliteit van de aanvragers van kinderopvangtoeslag niet mogen verwerken op de manier waarop ze dat jarenlang deed. In de ogen van de Autoriteit Persoonsgegevens was deze verwerking “onrechtmatig, discriminerend en onbehoorlijk”. De belangenorganisatie spreekt van “zware overtredingen van de privacywet”.

Dat blijkt uit het rapport van de toezichthouder. De privacywaakhond onderzocht hoe de afdeling Toeslagen van de Belastingdienst de nationaliteit van aanvragers van kinderopvangtoeslag verwerkte in haar systemen.

Over de toeslagenaffaire

Of het nou gaat om frauderende Europeanen die WW-uitkering ontvangen terwijl ze niet in Nederland wonen, of het systematisch bestempelen van burgers als fraudeurs. De Belastingdienst ligt al jaren onder een vergrootglas. De toeslagenaffaire is momenteel de grootste kopzorg voor de dienst. Kleine fouten in de aanvraag van kinderopvangtoeslag, kinderopvanglocaties of gastouderbureaus die hun zaakjes niet op orde hadden of onvoorziene extra inkomsten die niet tijdig waren doorgegeven: de Belastingdienst pakte gezinnen met kinderen keihard aan. Van de ene op de andere dag werd de kinderopvangtoeslag stopgezet. Duizenden gezinnen belandden hierdoor in financiële moeilijkheden, schuldsanering of moesten noodgedwongen hun huis verkopen.

Staatssecretaris Menno Snel zag geen andere uitweg dan aftreden. Voor hem in de plaats werden twee staatssecretarissen benoemd om de Belastingdienst te hervormen: Alexandra van Huffelen (Toeslagen) en Hans Vijlbrief (Belastingen).

Onderzoek Autoriteit Persoonsgegevens

De afdeling Toeslagen van de Belastingdienst is verantwoordelijk voor het toekennen, uitbetalen en terugvorderen van kinderopvangtoeslag. Tevens controleren de medewerkers van de afdeling of de regelgeving op dit terrein wordt nageleefd. Om hun publieke taken uit te voeren, verzamelt en verwerkt de afdeling persoonsgegevens uit de bevolkingsadministratie, waaronder de nationaliteit van de aanvrager.

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) heeft onderzoek gedaan naar de verwerking van de nationaliteit. Deze vallen onder de noemer ‘bijzondere persoonsgegevens’, waar extra strenge regels voor gelden. Dit omdat de verwerking ervan iemands privacy ernstig kan schenden. Burgers mogen erop vertrouwen dat overheidsinstanties als de Belastingdienst hier zeer zorgvuldig mee omspringen. In beginsel mogen bijzondere persoonsgegevens niet verwerkt worden, tenzij er een uitzondering voor wordt gemaakt.

‘Onrechtmatig en discriminerend’

De conclusies van de AP zijn bikkelhard. Volgens de toezichthouder had de Belastingdienst gegevens over de (dubbele) nationaliteit in januari 2014 moeten wissen. In mei 2018, het moment waarop de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) in werking trad, stonden er in totaal 1,4 miljoen mensen met dubbele nationaliteit geregistreerd in de systemen van de Belastingdienst.

Hoewel de (dubbele) nationaliteit geen rol speelde in de aanvraag voor kinderopvangtoeslag, bewaarde en gebruikte de Belastingdienst deze gegevens toch. Tevens verwerkte de afdeling Toeslagen gegevens over nationaliteit om georganiseerde fraude te bestrijden. Tot slot gebruikte de Belastingdienst deze gegevens voor een systeem dat automatisch bepaalde of bepaalde aanvragen risicovol waren.

Voor alle drie de gevallen geldt dat gegevens over iemands nationaliteit niet noodzakelijk waren. De verwerking van deze informatie is volgens de AP dan ook onrechtmatig. Ook is de toezichthouder van mening dat de Belastingdienst zich schuldig maakt aan discriminatie. “Door gegevens over nationaliteit onnodig op te nemen in allerlei systemen, handelde de Belastingdienst discriminerend. Voor het recht op kinderopvangtoeslag maakt het namelijk niet uit welke nationaliteit iemand heeft, alleen of diegene rechtmatig in Nederland verblijft”, aldus de AP. De verwerking van iemands (dubbele) nationaliteit voor fraudebestrijding is onbehoorlijk en in strijd met Europese privacywetgeving.

‘Persoonsgegevens verwijderd uit systemen’

Bij de presentatie van het rapport sprak AP-bestuursvoorzitter Aleid Wolfsen zijn afkeur uit over de privacyschending door de Belastingdienst.

“Uit ons onderzoek is naar voren gekomen dat de afdeling Toeslagen van de Belastingdienst op meerdere manieren, op grote schaal en langdurig gegevens bewaarde en gebruikte op een manier die absoluut niet is toegestaan. Het hele systeem was op een discriminerende manier ingericht en werd ook als zodanig gebruikt. Welke concrete gevolgen dit heeft gehad voor individuele aanvragers, dat kunnen we in dit onderzoek niet zien. Wel was er permanent en structureel onnodige negatieve aandacht voor de nationaliteit en dubbele nationaliteit van de aanvragers.”

Staatssecretaris Van Huffelen noemt de conclusies van de toezichthouder “zeer ernstig”. “Het verbod op discriminatie dient strikt gerespecteerd te worden. Gelijke gevallen dienen gelijk behandeld te worden. Ik wil hiervoor dan ook mijn oprechte excuses aanbieden”, zo schrijft de staatssecretaris in een reactie op het rapport aan de Tweede Kamer. Ze zegt dat de onrechtmatig gebruikte gegevens inmiddels uit de systemen van de afdeling Toeslagen zijn verwijderd. Ze geeft aan dat zij “een breed gesprek” wil voeren over de gevolgen die discriminatie door de afdeling Toeslagen heeft gehad voor de betrokken ouders.

Vervolg

De Autoriteit Persoonsgegevens zegt met het rapport het eerste deel van zijn onderzoekstraject te hebben afgerond. Nu is het aan de minister van Financiën Wopke Hoekstra om te reageren op het rapport. Daarna beoordeelt de toezichthouder welke sanctie er aan de overtreding hangt, zoals een boete. In het najaar maakt de AP bekend of de dienst een boete krijgt of niet.

Het Openbaar Ministerie laat tegenover de NOS weten het rapport aandachtig te bestuderen. “Een strafrechtelijke beoordeling is natuurlijk heel iets anders dan wat de Autoriteit Persoonsgegevens doet. We gaan het aandachtig bekijken, meer kan ik er nu niet over zeggen.” Het verhaal krijgt mogelijk dus nog een strafrechtelijk staartje.

Eerder deze week legde het kabinet vier anti-fraudesystemen plat voor het overtreden van Europese privacyregels. Het gaat om de Fraude Signaleringsvoorziening (FSV) en databanken die gebruikt worden bij het tegengaan van fraude bij toeslagen, met auto’s en in het midden- en kleinbedrijf. Deze systemen maken gebruik van algoritmes die risicoprofielen opstellen van burgers. Daarbij keek het onder meer naar aantekeningen die waren gemaakt, zoals nationaliteit, gezondheidsklachten en strafblad. Op basis daarvan besloot de Belastingdienst of iemand extra toezicht en controle kreeg. Dat is niet alleen stigmatiserend, maar ook verboden volgens de AVG.

Privacy en security redacteur
Techliefhebber pur sang: Anton is gek op alles wat met technologie en internet te maken heeft. Cybersecurity, privacy en internetcensuur hebben dan ook zijn volle aandacht. 

Meer artikelen uit het ‘Nieuws’ dossier

Reacties
Plaats een reactie
Een reactie plaatsen